Bến Súc là một làng bên bờ sông Sài Gòn, thuộc xã Thanh Tuyền của huyện Dầu Tiếng cũ, ở góc tây nam vùng Tam giác sắt. Trong chiến tranh, làng là một điểm tựa của lực lượng kháng chiến. Tháng 1 năm 1967, trong một cuộc hành quân lớn của quân đội Mỹ nhằm vào Tam giác sắt, toàn bộ dân làng Bến Súc bị di dời và làng bị san bằng. Sau năm 1975, người dân trở về dựng lại làng. Từ ngày 1/7/2025, xã Thanh Tuyền cũ thuộc phường Tây Nam của TP Hồ Chí Minh.
Bài này kể lại câu chuyện của Bến Súc và vùng Thanh Tuyền ở mức các tài liệu lịch sử thống nhất, tránh các con số chưa chắc chắn. Câu chuyện của Bến Súc không chỉ là chuyện một trận đánh mà là chuyện một cộng đồng nông thôn bị cuốn vào chiến tranh, mất làng rồi dựng lại làng. Người đọc muốn biết thêm nên tìm các cuốn lịch sử địa phương và các tư liệu đã xuất bản được nêu trong bài.
Một làng ven sông trước chiến tranh
Như nhiều làng ven sông Sài Gòn ở thượng nguồn, Bến Súc là làng nông nghiệp: ruộng lúa trên đất phù sa ven sông, vườn cây, rẫy trên đất gò, một ít nghề sông như đánh cá, chở đò. Cái tên "Bến" cho thấy làng gắn với một bến sông, nơi ghe xuồng ghé lại, nơi người qua lại giữa hai bờ. Về nguồn gốc chữ "Súc", hiện chưa thấy tài liệu nào giải thích chắc chắn; trang này không đưa ra giả thuyết.
Thanh Tuyền là xã nằm ở góc tây nam của huyện Dầu Tiếng cũ, giáp sông Sài Gòn ở phía tây, bên kia sông là vùng Củ Chi. Vị trí đó vừa thuận cho làm ruộng, đi sông, vừa là nơi giao thoa giữa hai bờ. Trong nhiều thập niên, người dân đi lại giữa hai bên sông như đi trong một vùng.
Chính vị trí ấy, ở rìa vùng Tam giác sắt và sát vùng địa đạo Củ Chi, sau này làm cho Bến Súc trở thành một trong những nơi chịu tác động nặng nề nhất của chiến tranh trong vùng.
Bến Súc trong những năm 1960
Theo các tài liệu, trong những năm đầu thập niên 1960, vùng Thanh Tuyền, Bến Súc là địa bàn do lực lượng kháng chiến kiểm soát phần lớn, là nơi đặt cơ sở, kho tàng, và là điểm trung chuyển giữa các vùng căn cứ. Dân làng sống giữa hai làn đạn: một mặt là người dân nông thôn đi ruộng, đi chợ; mặt khác là cơ sở của lực lượng kháng chiến, nuôi giấu, tiếp tế.
Phía quân đội Mỹ và quân đội Sài Gòn coi Bến Súc là một trong những "làng căn cứ" của đối phương trong Tam giác sắt. Điều này đặt làng vào tầm ngắm của các chiến dịch quân sự lớn.
Cần nhớ rằng đối với dân làng, phần lớn trong số họ là nông dân bình thường, chiến tranh không phải là chuyện của bản đồ quân sự mà là chuyện đi ruộng có bị bắn không, con cái có được đi học không, nhà cửa có còn đứng được không.
Tháng 1 năm 1967: làng bị di dời
Đầu năm 1967, quân đội Mỹ mở một cuộc hành quân lớn nhằm vào Tam giác sắt, tư liệu Mỹ gọi là Cedar Falls. Bến Súc là một trong những mục tiêu đầu tiên. Theo các mô tả trong tư liệu, quân Mỹ đổ bộ bằng trực thăng vào làng, bao vây, rồi tập trung toàn bộ dân làng, gồm người già, phụ nữ, trẻ em, đưa đi bằng thuyền và xe tới các trại tạm cư ở phía nam. Gia súc, đồ đạc chỉ mang theo được một phần.
Sau khi dân bị đưa đi, làng bị phá huỷ: nhà cửa bị đốt, san bằng; vườn cây bị ủi; địa đạo, hầm hố bị phá. Vùng xung quanh bị phát quang trên diện rộng và trở thành vùng trắng, nơi không còn người dân sinh sống hợp pháp. Những gì từng là một làng ven sông chỉ còn lại đất trống.
Câu chuyện này được biết đến rộng rãi ở nước ngoài nhờ cuốn phóng sự The Village of Ben Suc của nhà báo Mỹ Jonathan Schell, xuất bản cùng năm, kể lại những gì tác giả chứng kiến khi đi cùng cuộc hành quân. Trong nước, câu chuyện được ghi trong lịch sử địa phương. Các nguồn có thể khác nhau về con số người bị di dời; trang này không nêu con số cụ thể.
Những năm vùng trắng và ngày trở về
Sau năm 1967, vùng Bến Súc, Thanh Tuyền chịu nhiều đợt bom đạn, hành quân. Dân làng sống tạm ở các trại tạm cư hoặc tản đi nơi khác; một số người tìm cách quay về vùng cũ, sống trong hầm, bám đất. Theo các tài liệu lịch sử, lực lượng kháng chiến vẫn hoạt động trong vùng cho đến cuối chiến tranh.
Sau năm 1975, người dân lục tục trở về. Họ trở về với một vùng đất đầy hố bom, vật nổ còn sót, cây cối bị ủi trụi hoặc chết vì chất diệt cỏ. Công việc đầu tiên là dọn dẹp, rà phá bom mìn, dựng nhà tạm, khai hoang lại ruộng vườn. Nhiều người kể lại rằng những năm đầu là những năm cực nhất: thiếu ăn, thiếu nước sạch, bệnh tật, và tai nạn vì vật nổ.
Dần dần, làng được dựng lại. Cao su được trồng lại trên đất gò, lúa trở lại trên ruộng ven sông, trường học, trạm y tế, đường sá được xây. Những gia đình đã từng mất làng nay có con cháu lớn lên trong một vùng nông thôn bình thường.
Ký ức tạm cư qua lời kể
Những người từng trải qua đợt di dời năm 1967 nay đều đã cao tuổi. Qua những gì được ghi lại trong sách báo và lời kể của các gia đình trong vùng, có mấy điểm lặp lại: sự bất ngờ của buổi sáng hôm ấy, cảnh phải bỏ lại nhà cửa, ruộng vườn, mồ mả ông bà; cuộc sống chật chội, thiếu thốn ở nơi tạm cư; nỗi lo cho những người thân còn ở lại vùng cũ hoặc đã thoát đi trước.
Nhiều gia đình bị chia cắt trong những năm đó: người đi tạm cư, người ở lại bám đất, người tham gia lực lượng kháng chiến. Có những người mãi sau năm 1975 mới gặp lại nhau, có những người không bao giờ trở về. Với họ, câu chuyện Bến Súc không phải là một sự kiện trong sách mà là đời của chính mình.
Khi lắng nghe những câu chuyện này, người nghe nên nhớ rằng ký ức mỗi người một khác, có chỗ nhầm lẫn về thời gian, có chỗ được kể theo cảm xúc. Điều đáng giữ là sự thật về cái giá con người phải trả, không phải từng chi tiết ngày giờ.
Sông Sài Gòn ở đoạn Bến Súc: một dòng sông nối hai bờ
Đoạn sông Sài Gòn chảy qua vùng Thanh Tuyền, Bến Súc là một khúc sông quanh co, hai bên là bãi bồi, ruộng và rặng tre. Bên kia sông là vùng Củ Chi. Trong chiến tranh, con sông vừa là ranh giới, vừa là đường nối: người và hàng hoá qua sông bằng xuồng vào ban đêm, nhiều trận đánh, cuộc hành quân diễn ra dọc hai bờ.
Ngày nay, con sông là nguồn nước tưới, nơi đánh bắt cá nhỏ của người dân ven sông, và là ranh giới hành chính giữa các đơn vị mới của cùng một thành phố. Những bến đò ngang xưa nhiều nơi đã thưa đi khi cầu đường phát triển, nhưng thói quen nhìn sang bờ bên kia như nhìn sang xóm bên cạnh vẫn còn.
Con sông ở đây chịu ảnh hưởng khi hồ Dầu Tiếng phía thượng nguồn xả nước, như được giải thích ở mục hồ Dầu Tiếng của trang. Người dân ven sông quen theo dõi thông báo và mực nước, nhất là vào mùa mưa.
Thanh Tuyền, Bến Súc qua các mốc đơn vị hành chính
Bảng dưới ghi ở mức chung, đủ để đối chiếu khi đọc tư liệu và làm giấy tờ. Chi tiết ranh giới nên hỏi chính quyền địa phương.
| Giai đoạn | Bến Súc thuộc | Ghi chú |
|---|---|---|
| Trong tư liệu chiến tranh | Vùng Thanh Tuyền, rìa Tam giác sắt | Tư liệu Mỹ thường gọi tắt là làng Bến Súc |
| Sau 1975 đến trước 7/2025 | Xã Thanh Tuyền, huyện Dầu Tiếng, tỉnh Sông Bé rồi Bình Dương | Bến Súc là một ấp, một khu dân cư trong xã |
| Từ 1/7/2025 | Phường Tây Nam, TP Hồ Chí Minh | Theo bảng chuyển đổi, toàn bộ xã Thanh Tuyền cũ về phường Tây Nam |
Phường Tây Nam là đơn vị mới ghép từ Thanh Tuyền, một phần An Lập của Dầu Tiếng cũ và phường An Tây của Bến Cát cũ. Vì vậy khi thấy địa chỉ ghi phường Tây Nam, cần xem thêm tên ấp, khu phố mới biết đó là vùng Bến Súc cũ hay vùng An Tây cũ.
Bến Súc, Thanh Tuyền hôm nay
Đến vùng Thanh Tuyền cũ hôm nay, người ta thấy một vùng nông thôn ven sông: vườn cao su, ruộng lúa, vườn cây ăn trái, những con đường bê tông dẫn vào các ấp, nhà mới xen với nhà cũ. Sông Sài Gòn vẫn chảy bên cạnh, hiền hoà, với những ghe xuồng nhỏ của người đánh cá. Không có nhiều dấu vết thấy được bằng mắt của những gì đã xảy ra.
Dấu vết rõ nhất là trong ký ức người dân và trong các công trình tưởng niệm. Người lớn tuổi trong vùng còn nhớ những năm đi tạm cư, những năm sống trong hầm, ngày trở về. Thế hệ trẻ lớn lên nghe kể lại. Các nghĩa trang, đài tưởng niệm trong vùng là nơi người dân đến thắp hương vào các dịp lễ, Tết và ngày 27 tháng 7.
Việc chuyển về phường Tây Nam từ năm 2025 mang lại những thay đổi về hành chính: nơi làm giấy tờ, cách ghi địa chỉ. Còn với người dân, Bến Súc vẫn là Bến Súc, Thanh Tuyền vẫn là cái tên quen gọi.
Đến thăm vùng Bến Súc: nên làm gì, tránh gì
Không có một "khu tham quan Bến Súc" được tổ chức như các khu di tích lớn. Người muốn đến nên coi đây là chuyến về một vùng nông thôn có lịch sử, không phải điểm du lịch. Có thể đi dọc đường làng, nhìn sông, ghé nghĩa trang hay đài tưởng niệm của địa phương để thắp hương.
Nếu muốn nghe chuyện, hãy đến qua người quen, hoặc hỏi chính quyền địa phương xem có người cao tuổi nào sẵn lòng chia sẻ. Đừng tự ý vào nhà dân để hỏi chuyện chiến tranh như hỏi đường; với nhiều người, đó là ký ức đau thương. Hỏi trước khi chụp ảnh người, nhà cửa.
Không đi sâu vào vườn, rừng để tìm hầm cũ, hố bom. Vật nổ sót lại vẫn có thể còn trong đất. Nếu thấy vật lạ, không chạm vào và báo chính quyền, như hướng dẫn ở bài về vật nổ sót lại trong mục này.
Câu hỏi thường gặp
Bến Súc ở đâu?
Bến Súc là một làng, một khu dân cư bên bờ sông Sài Gòn, thuộc xã Thanh Tuyền của huyện Dầu Tiếng cũ, tỉnh Bình Dương cũ. Từ ngày 1/7/2025, khu vực này thuộc phường Tây Nam của TP Hồ Chí Minh.
Chuyện gì đã xảy ra ở Bến Súc năm 1967?
Tháng 1 năm 1967, trong cuộc hành quân lớn của quân đội Mỹ nhằm vào Tam giác sắt, toàn bộ dân làng Bến Súc bị di dời tới các trại tạm cư và làng bị san bằng. Vùng xung quanh trở thành vùng trắng.
Cuốn sách nào viết về làng Bến Súc?
Cuốn phóng sự The Village of Ben Suc của nhà báo Mỹ Jonathan Schell, xuất bản năm 1967, kể lại việc di dời dân làng. Trong nước, câu chuyện được ghi trong các cuốn lịch sử địa phương của Dầu Tiếng và Bình Dương cũ.
Người dân Bến Súc trở về khi nào?
Phần lớn người dân trở về sau năm 1975, dọn dẹp, rà phá bom mìn, khai hoang và dựng lại làng. Một số người đã tìm cách quay về sống bám đất ngay trong những năm chiến tranh.
Có thể đến thăm Bến Súc không?
Có thể, như thăm một vùng nông thôn ven sông có lịch sử. Không có khu tham quan được tổ chức riêng; nên ghé nghĩa trang, đài tưởng niệm địa phương, nghe chuyện qua người quen và tôn trọng người dân.