Một ca cạo mủ ở Dầu Tiếng thường bắt đầu từ khoảng nửa đêm về sáng và kết thúc vào khoảng trưa. Thợ cạo dậy từ khuya, đội đèn vào lô, cạo lần lượt vài trăm cây trong phần được giao, rồi nghỉ một lúc chờ mủ chảy, sau đó đi trút mủ vào thùng, chở ra điểm giao nhận. Cạo vào giờ khuya vì lúc trời mát và ẩm, mủ chảy nhiều và lâu đông hơn ban ngày.
Bài này đi theo nhịp một ca làm việc điển hình, dựa trên lệ chung của nghề cạo ở miền Đông Nam Bộ. Mỗi nơi, mỗi đơn vị và mỗi hộ có chênh lệch về giờ giấc, chế độ cạo, cách tính công, nên số liệu chỉ để hiểu nghề. Phần kỹ thuật đi sâu cho người mới học cạo nằm ở bài riêng về làm công nhân cao su.
Vì sao thợ cạo phải đi làm từ khuya
Mủ cao su nằm trong hệ ống mủ dưới lớp vỏ. Khi dao cắt ngang các ống này, mủ chảy ra nhờ áp lực bên trong tế bào. Áp lực ấy cao nhất vào cuối đêm và rạng sáng, khi cây đã hút nước suốt đêm, không khí mát và ẩm, lá chưa thoát hơi nước mạnh. Khi mặt trời lên, nhiệt độ tăng, cây thoát nước, mủ đặc lại nhanh và miệng cạo khô, lượng mủ giảm rõ.
Vì vậy lệ chung của nghề là cạo xong trước khi trời nắng gắt. Thợ thường vào lô từ khoảng một, hai giờ sáng; có nơi sớm hơn, có nơi muộn hơn tuỳ mùa, tuỳ quy định của đơn vị và tuỳ thời tiết. Mùa mưa, nếu đêm mưa ướt thân cây thì phải chờ cây khô mới cạo, nếu không mủ sẽ chảy tràn theo nước, bẩn và dễ gây bệnh mặt cạo.
Chính cái giờ này làm nên nhịp sống riêng của vùng cao su: chợ sáng đông vào giờ thợ cạo đi trút mủ về, quán ăn sáng mở sớm, buổi trưa xóm vắng vì người lớn ngủ bù. Người mới đến ở trọ trong xóm công nhân cần biết để giữ yên lặng buổi trưa và đầu đêm.
Chuẩn bị trước khi vào lô
Đèn đội đầu. Thứ không thể thiếu. Đèn phải đủ sáng để thấy rõ đường cạo cũ và độ sâu lát cạo, pin đủ cho cả ca. Thợ lâu năm thường mang thêm một đèn dự phòng, vì đèn tắt giữa lô tối là vừa mất thời gian vừa nguy hiểm.
Dao cạo. Dao cạo mủ có lưỡi cong, được mài rất bén trước mỗi ca. Dao cùn làm lát cạo dày, xước vỏ, phạm vào lớp tượng tầng bên trong và để lại sẹo trên thân cây. Nhiều thợ tự mài dao từ chiều hôm trước, coi đó là một phần của tay nghề.
Áo dài tay, ủng hoặc giày bít, găng. Lô cao su ban đêm có rắn, rết, kiến, muỗi; lá rụng che lối đi. Quần áo kín và giày bít giảm rủi ro. Một số thợ còn mang theo bình nước, khăn và ít đồ ăn.
Xe và thùng chứa mủ. Xe máy hoặc xe đạp để vào lô và chở thùng mủ ra điểm giao nhận. Thùng phải sạch; mủ nước lẫn đất cát, lá cây là bị trừ hạng khi giao.
Đi theo nhóm hoặc báo người nhà. Nhiều thợ vào lô cùng giờ với người trong tổ để có người gọi nhau khi cần. Ít nhất người nhà phải biết hôm đó cạo phần cây nào để tìm khi có chuyện.
Một phần cây và nhịp cạo
Mỗi thợ được giao một phần cây, có khi gọi là phần cạo. Một phần thường gồm vài trăm cây, được chia thành mấy phần nhỏ để luân phiên theo chế độ cạo. Ví dụ, nếu cạo theo nhịp ba ngày một lần, mỗi đêm thợ chỉ cạo một phần, hai phần kia được nghỉ để cây hồi lại. Như vậy cây không bị cạo liên tục, còn thợ thì đêm nào cũng có việc.
Ở từng cây, thợ đặt dao vào đầu đường cạo cũ, kéo một lát vỏ mỏng theo đường nghiêng sẵn có, từ cao xuống thấp. Lát vỏ phải mỏng và đều; mỗi lần cạo thân cây mất đi một lớp vỏ, nên cạo dày là làm hụt quỹ vỏ, rút ngắn tuổi khai thác. Độ sâu cũng quan trọng: cạo cạn thì mủ ra ít, cạo sâu chạm tượng tầng thì cây bị thương, vỏ tái sinh sần sùi, lần sau khó cạo.
Một thợ có tay nghề làm mỗi cây trong vài giây, di chuyển liên tục theo hàng. Sau khi cạo, thợ chỉnh máng dẫn mủ để mủ chảy thẳng vào chén, gỡ mủ dây còn dính ở miệng cạo cũ, bỏ vào giỏ riêng. Những động tác nhỏ đó quyết định mủ có sạch và có rơi vãi hay không.
Hết phần cây, thợ thường nghỉ một lúc. Đó là khoảng thời gian chờ mủ chảy, có người tranh thủ ngủ thêm trên võng mắc giữa hai cây, có người ngồi uống nước với nhau ở đầu lô.
Trút mủ, giao mủ và những việc sau giờ cạo
Khi mủ đã chảy chậm lại, thường vào cuối buổi sáng, thợ quay lại từ cây đầu tiên để trút mủ, tức là đổ mủ trong chén vào thùng. Mủ nước lúc này còn lỏng, màu trắng sữa. Thợ cạo phần mủ đông bám thành chén ra để riêng, úp chén lại hoặc dựng cho khỏi đọng nước mưa. Ở nơi có quy định dùng chất chống đông, mủ nước được xử lý ngay để giữ lỏng tới lúc giao.
Mủ được chở ra điểm giao nhận của tổ, đội hoặc mang về nhà nếu là vườn tiểu điền bán cho đại lý. Tại đó mủ được cân, lấy mẫu đo độ khô, ghi sổ. Thu nhập của thợ, với công nhân công ty hay với người cạo thuê ở vườn tư, thường tính theo lượng mủ quy khô và chất lượng, chứ không theo số giờ làm. Đây là lý do thợ rất kỹ chuyện giữ mủ sạch và không để rơi vãi.
Sau khi giao mủ, nhiều người còn việc vườn: làm cỏ, bón phân, chuẩn bị phần cây cho đêm sau. Buổi chiều là giờ ngủ. Những người trẻ trong xóm cao su lớn lên quen với cảnh cha mẹ ngủ giữa ban ngày và thức giữa ban đêm.
Một ca cạo điển hình theo mốc giờ
Bảng dưới là khung thời gian minh hoạ, ghép từ lệ chung của nghề cạo ở miền Đông. Đây là ví dụ giả định để hình dung; giờ thật thay đổi theo mùa, theo thời tiết và theo quy định của từng đơn vị hoặc chủ vườn.
| Khung giờ (ví dụ giả định) | Việc chính | Điều cần chú ý |
|---|---|---|
| Khoảng nửa đêm đến 1 giờ | Dậy, ăn nhẹ, kiểm tra đèn, dao, thùng | Ngủ đủ từ đầu tối; không uống rượu trước ca |
| Khoảng 1 giờ đến 6 giờ | Cạo lần lượt từng cây trong phần được giao | Lát cạo mỏng, đều; dừng nếu thân cây còn ướt mưa |
| Khoảng 6 giờ đến 8 giờ | Nghỉ, ăn sáng, chờ mủ chảy | Không để thùng mủ hở dưới nắng |
| Khoảng 8 giờ đến 10 giờ | Trút mủ nước, gom mủ chén, mủ dây | Giữ mủ sạch, tách riêng các loại mủ |
| Khoảng 10 giờ đến trưa | Chở mủ ra điểm giao, cân, đo độ, ghi sổ | Kiểm lại số ghi; giữ sổ của mình |
| Chiều | Ngủ bù, mài dao, việc nhà, việc vườn | Mài dao cho ca sau |
Khung giờ có thể lùi hay sớm hơn một hai tiếng, nhưng trục chính không đổi: cạo lúc trời mát, trút mủ trước trưa, ngủ vào buổi chiều.
Tay nghề cạo được nhìn qua những gì
Độ dày lát cạo. Người kiểm tra nhìn phần vỏ đã cạo đi trong một khoảng thời gian, so với mức cho phép. Cạo dày là tiêu hao vỏ nhanh, cây hết vỏ cạo sớm hơn dự kiến, nên đây là lỗi bị nhắc nhiều nhất với thợ mới.
Độ sâu. Lát cạo phải đủ sâu để cắt được nhiều ống mủ nhưng vẫn chừa một lớp mỏng bảo vệ tượng tầng. Phạm vào tượng tầng để lại vết thương, vỏ tái sinh sần sùi, sau này cạo lại khó.
Độ dốc và đường cạo. Đường cạo phải giữ đúng độ nghiêng đã mở để mủ chảy về máng. Đường cạo lượn sóng, đứt đoạn hay lệch dần làm mủ tràn ra ngoài và vỏ bị lãng phí.
Sạch sẽ. Chén sạch, máng đúng chỗ, mủ dây được gỡ, không để đất cát lẫn vào mủ. Mủ bẩn bị trừ hạng, thiệt trực tiếp cho thợ.
Đúng nhịp. Cạo đúng phần, đúng ngày theo chế độ, không cạo dồn hai phần trong một đêm để lấy thêm mủ. Cạo dồn có lợi vài ngày nhưng làm cây suy và dễ khô miệng cạo.
Những điều người trong nghề hay dặn nhau
Thợ lâu năm ở các vùng cao su miền Đông thường dặn người mới mấy điều không có trong sách. Ngủ từ sớm, đừng thức xem ti vi rồi vào lô với đôi mắt díp lại; tai nạn đêm phần nhiều đến từ mệt. Ăn nhẹ trước ca, mang theo nước, vì cạo liên tục mấy tiếng đồng hồ ra mồ hôi nhiều dù trời mát. Đêm có sương mù dày thì đi chậm, đèn chiếu thấp. Khi thấy rắn, đứng yên và lùi lại, không tìm cách đánh.
Họ cũng dặn giữ sổ riêng: ghi số mủ mỗi ngày, độ mủ được báo, để cuối tháng đối chiếu. Điều này đúng với công nhân lẫn người cạo thuê vườn tư. Và đừng ngại hỏi lại khi thấy số lệch, vì hỏi sớm thì dễ giải quyết hơn để dồn tới cuối mùa.
Một lời dặn nữa là giữ gìn cây như giữ chén cơm của mình. Phần cây giao cho ai thì người đó chịu trách nhiệm nhiều năm; cạo ẩu một mùa thì những mùa sau chính người đó gánh hậu quả: mủ ít, mặt cạo xấu, bị nhắc nhở. Người thợ giỏi ở vùng cao su được nể không phải vì cạo nhanh mà vì phần cây của họ sau mười mấy năm vẫn đẹp, vỏ tái sinh phẳng, cây khoẻ.
Mưa, mùa và những đêm không cạo
Không phải đêm nào cũng cạo được. Mưa đêm làm ướt thân cây là thợ phải chờ; nếu cây chưa khô mà vẫn cạo, mủ chảy tràn ra ngoài máng, mặt cạo ẩm kéo dài dễ sinh bệnh. Có những mùa mưa dầm, số ngày cạo được trong tháng giảm đáng kể, thu nhập giảm theo. Nhiều vườn dùng mái che mưa bằng nhựa gắn quanh thân phía trên miệng cạo để giữ được nhịp cạo trong mùa mưa.
Đầu mùa khô, khi cây rụng lá và ra lá mới, phần lớn vườn tạm nghỉ cạo vài tháng để cây hồi sức. Đó là một mốc lớn trong năm của người làm cao su, được kể riêng ở bài về mùa nghỉ cạo. Ngoài ra, cây non mới mở miệng cạo, cây có bệnh mặt cạo hay cây bị khô miệng cạo cũng được cho nghỉ hoặc giảm nhịp.
Hiểu những ngày không cạo giúp người ngoài hiểu vì sao thu nhập nghề cao su không đều theo tháng, và vì sao các gia đình trong vùng thường có thêm một nghề phụ.
Câu hỏi thường gặp
Thợ cạo mủ ở Dầu Tiếng thường bắt đầu lúc mấy giờ?
Theo lệ chung của nghề ở miền Đông, thợ vào lô từ khoảng nửa đêm đến hai giờ sáng, tuỳ mùa và quy định của từng đơn vị hay chủ vườn. Mục tiêu là cạo xong trước khi nắng lên để mủ chảy được nhiều nhất.
Một thợ cạo được bao nhiêu cây mỗi đêm?
Thường là vài trăm cây mỗi đêm, tuỳ chế độ cạo, mật độ cây, địa hình và tay nghề. Con số cụ thể do đơn vị hoặc chủ vườn giao, nên hỏi rõ khi nhận việc thay vì so với nơi khác.
Vì sao trời mưa đêm thì không cạo?
Thân cây ướt làm mủ chảy tràn ra ngoài, lẫn nước và bẩn, đồng thời mặt cạo ẩm lâu dễ sinh bệnh nấm. Thợ thường chờ cây khô mới cạo, hoặc vườn dùng mái che mưa để giữ nhịp cạo trong mùa mưa.
Thu nhập của thợ cạo tính theo giờ hay theo mủ?
Phần lớn tính theo lượng mủ quy khô và chất lượng mủ giao, cộng thêm các khoản theo quy chế của đơn vị. Với vườn tư, cách chia giữa chủ vườn và người cạo do hai bên thoả thuận, nên ghi rõ thành giấy.
Người ngoài có được theo thợ đi cạo một buổi không?
Nhiều gia đình sẵn lòng cho người quen theo xem, nhưng vào lô của công ty thì cần sự đồng ý của đơn vị quản lý. Khi theo, phải mang giày bít, giữ khoảng cách, không đụng dao và chén mủ.