Hồ Dầu Tiếng xả lũ khi mực nước hồ dâng gần mức cho phép trong mùa mưa, để giữ an toàn cho đập và chừa chỗ đón lũ tiếp theo. Nước xả đi qua tràn xuống sông Sài Gòn, chảy về hạ du qua vùng Dầu Tiếng cũ, Bến Cát, Củ Chi, Thủ Dầu Một, Thuận An rồi vào nội đô. Mức ảnh hưởng tùy lưu lượng xả, mưa tại chỗ và triều cường.
Mỗi đợt xả đều theo quy trình vận hành đã được phê duyệt và có thông báo trước cho các địa phương hạ du. Bài này giải thích nguyên lý xả lũ, vì sao đôi khi phải xả cả khi trời đã ngớt mưa, những vùng nào thường chịu ảnh hưởng, và người dân nên theo dõi, chuẩn bị ra sao. Bài không đi vào các tranh luận về trách nhiệm của từng đợt ngập, vì cần số liệu và đánh giá chuyên môn.
Vì sao một hồ chứa phải xả lũ
Một hồ chứa giống một cái chậu lớn có thành cao giới hạn. Mùa mưa, nước từ thượng nguồn đổ về liên tục. Nếu cứ giữ hết, mực nước hồ sẽ vượt mức an toàn, đe doạ chính tuyến đập, và một sự cố ở đập lớn thì hậu quả cho hạ du nặng nề gấp nhiều lần một đợt xả có kiểm soát. Vì vậy, quy trình vận hành nào cũng có ngưỡng mực nước mà quá đó thì phải xả.
Hồ cũng phải giữ một khoảng trống để đón lũ. Nếu đầu mùa mưa đã tích gần đầy, một trận mưa lớn kéo dài sẽ không còn chỗ chứa, buộc phải xả lớn đúng lúc hạ du đang ngập. Ngược lại, nếu xả quá sớm, cuối mùa mưa có thể thiếu nước tích cho mùa khô. Bài toán vận hành là cân đối giữa an toàn mùa lũ và đủ nước mùa khô.
Vì những lý do đó, việc xả lũ không phải là quyết định tuỳ ý. Nó dựa trên quy trình vận hành liên hồ, dự báo mưa, mực nước hồ và tình hình hạ du, có sự tham gia của các cơ quan phòng chống thiên tai. Người dân không cần thuộc quy trình, nhưng hiểu nguyên lý sẽ đỡ hoang mang khi nghe tin "hồ Dầu Tiếng xả lũ".
Vì sao trời đã tạnh mà hồ vẫn xả
Nhiều người thắc mắc: mưa ở Dầu Tiếng đã ngớt mấy hôm, sao hồ vẫn xả? Lý do là nước vào hồ không chỉ đến từ mưa tại chỗ. Lưu vực của hồ trải rộng lên phía bắc, qua vùng Bình Phước cũ tới biên giới. Mưa lớn ở thượng nguồn cần thời gian để chảy về hồ, nên mực nước hồ có thể còn tăng vài ngày sau khi mưa ở hạ du đã dứt.
Ngoài ra, cuối mùa mưa hồ thường đã tích nhiều. Lúc này chỉ một trận mưa vừa phải ở thượng nguồn cũng có thể đẩy mực nước lên gần ngưỡng, buộc phải xả. Do đó, những đợt xả lớn hay rơi vào khoảng giữa và cuối mùa mưa, khi hồ đầy, mặt đất đã bão hoà nước, chứ không nhất thiết vào lúc mưa to nhất tại chỗ.
Một điểm nữa ít người để ý: thời điểm xả có khi được chọn để tránh trùng đỉnh triều cường ở hạ du, giảm tác động cộng dồn. Đó là lý do có lúc hồ xả theo giờ, tăng giảm lưu lượng theo ngày, chứ không xả đều đặn.
Nước xả đi đâu: các vùng ven sông Sài Gòn thường chịu ảnh hưởng
Nước qua tràn xuống sông Sài Gòn và chảy dần về hạ du. Theo dòng chảy, các vùng thường được nhắc trong thông báo gồm:
- Vùng Dầu Tiếng cũ: khu ven sông ngay dưới đập (xã Dầu Tiếng), các ấp ven sông của xã Thanh An và phần Thanh Tuyền cũ của phường Tây Nam.
- Bờ Tây Ninh đối diện: các vùng ven sông phía Tây Ninh, do địa phương bên đó theo dõi.
- Bến Cát và Củ Chi cũ: các bãi bồi, ruộng, vườn ven sông hai bên, những nơi đất thấp.
- Thủ Dầu Một, Thuận An cũ: các khu dân cư, nhà sát bờ sông ở chỗ trũng.
- Nội đô TP Hồ Chí Minh: tác động gián tiếp, cộng thêm với triều cường và mưa tại chỗ; ở đoạn này thường khó tách riêng phần do hồ xả.
Mức ảnh hưởng ở mỗi nơi khác nhau rất nhiều. Một đợt xả nhỏ có thể chỉ làm nước sông dâng nhẹ, không tràn bờ; một đợt xả lớn trùng mưa to và triều cường có thể làm ngập các vùng trũng ven sông. Đó là lý do cần đọc kỹ thông báo của từng đợt.
Đọc một thông báo xả lũ: các con số nói gì
Thông báo xả lũ thường có mấy thông tin chính: mực nước hồ hiện tại so với mực nước thiết kế hoặc mực nước cho phép theo quy trình; lưu lượng xả qua tràn, tính bằng mét khối mỗi giây; thời điểm bắt đầu, dự kiến kéo dài; và khuyến cáo cho hạ du. Có khi kèm theo dự báo mực nước sông tại vài trạm đo phía dưới.
Con số lưu lượng là thứ đáng để ý nhất. Ví dụ giả định: một thông báo nói hồ tăng xả từ mức A lên mức gấp đôi A. Với người ven sông, điều đó có nghĩa là mực nước sông trước nhà sẽ lên thêm trong vài giờ đến một ngày, mức tăng bao nhiêu tùy hình dạng lòng sông ở từng đoạn. Một gia đình đã ghi mốc nước từ những năm trước sẽ biết mức xả nào thì nước chạm bậc thềm, mức nào thì vào sân.
Thông báo cũng hay nhắc "kết hợp triều cường". Ở vùng Dầu Tiếng cũ, triều ảnh hưởng ít, nhưng với người thân ở Thủ Dầu Một, Thuận An hay nội đô, câu này có nghĩa là mức ngập có thể cao hơn bình thường vào giờ triều lên. Chuyển thông tin cho người thân ở hạ du cũng là một cách giúp nhau, nhất là với người già ít đọc tin trên điện thoại.
Theo dõi thông báo xả lũ thế nào
Người sống ven sông Sài Gòn ở vùng Dầu Tiếng cũ có thể chủ động theo dõi theo các bước sau:
- Theo dõi thông báo của chính quyền xã, phường nơi mình ở: loa truyền thanh, nhóm tin nhắn của ấp, khu phố, trang thông tin của địa phương.
- Đọc tin trên các báo, đài chính thống về kế hoạch vận hành hồ, chú ý thời điểm bắt đầu xả, lưu lượng và thời gian dự kiến.
- Hỏi trưởng ấp hoặc tổ dân cư khi không rõ thông báo áp dụng cho khu mình thế nào.
- Không tin và không chia sẻ tin đồn trên mạng xã hội về "vỡ đập", "xả cực lớn" khi không có nguồn chính thức; tin sai gây hoảng loạn không cần thiết, nhất là với người già sống một mình ven sông.
- Ghi lại mốc nước các năm trước ở nhà mình (vạch trên cột, tường) để biết với mức xả nào thì nước tới đâu.
Việc ghi mốc nước tưởng nhỏ nhưng rất có ích. Sau vài mùa, mỗi gia đình ven sông sẽ có kinh nghiệm riêng, biết khi nào cần kê đồ, khi nào cần đưa vật nuôi lên chỗ cao.
Chuẩn bị ở nhà sát sông khi có thông báo xả
Kê cao đồ đạc. Đưa đồ điện, giấy tờ, lương thực, phân bón, thuốc bảo vệ thực vật lên cao. Giấy tờ quan trọng nên bọc túi chống nước.
Ngắt điện an toàn. Nếu nước có khả năng vào nhà, ngắt cầu dao khu vực thấp, không chạm thiết bị điện khi tay ướt, đứng dưới nước.
Lo cho vật nuôi và hoa màu. Dời gia súc, gia cầm lên chỗ cao; thu hoạch sớm hoa màu trên bãi bồi nếu kịp; gia cố bờ ao, lồng nuôi cá.
Trẻ em và người già. Không để trẻ em chơi gần bờ sông, mép nước khi nước đang lên; chuẩn bị chỗ ở tạm cho người già, người bệnh nếu cần di chuyển.
Không ra sông xem nước. Đứng xem nước lũ trên bờ dốc, trên cầu yếu, hay lội qua dòng chảy là nguyên nhân của nhiều tai nạn. Đi lại hạn chế, tránh đường ngập.
Giữ liên lạc. Sạc đầy điện thoại, lưu số liên lạc của trưởng ấp, hàng xóm; nghe theo hướng dẫn sơ tán nếu có.
Ngập ở hạ du: hiểu đúng nguyên nhân
Khi hạ du ngập, câu hỏi đầu tiên thường là "có phải do hồ xả không". Thực tế, ngập ven sông Sài Gòn thường do nhiều yếu tố cộng lại: mưa lớn tại chỗ, nước từ các suối, rạch đổ ra, triều cường từ biển, và lưu lượng hồ xả. Ở vùng Dầu Tiếng cũ, gần hồ, phần do hồ xả chiếm tỷ trọng lớn hơn; càng về hạ du, tác động của mưa tại chỗ và triều càng nhiều.
Ngoài ra, nhiều vùng trước đây là bãi bồi, ruộng trũng, nay đã có nhà cửa, đường sá, làm nước khó thoát hơn. Việc đánh giá phần trách nhiệm của từng yếu tố trong mỗi đợt ngập cần số liệu đo đạc và phân tích chuyên môn. Người dân, khi chịu thiệt hại, nên báo chính quyền địa phương để được ghi nhận, thay vì quy lỗi theo cảm tính.
Về lâu dài, việc giảm thiệt hại phụ thuộc vào cả vận hành hồ, quy hoạch không xây dựng ở vùng thoát lũ, đê bao, cống ngăn triều và sự chuẩn bị của từng gia đình. Mỗi người ở ven sông làm tốt phần mình, như không lấn bờ, không lấp kênh rạch, giữ thông cống rãnh, cũng góp phần vào bức tranh chung.
Những năm hồ xả lớn: bài học cho người ven sông
Trong mấy chục năm vận hành, hồ Dầu Tiếng đã có những mùa mưa phải xả lớn, gây ngập ở một số vùng hạ du ven sông Sài Gòn; báo chí đã đưa tin về các đợt này. Bài học rút ra cho người sống ven sông khá giống nhau: không chủ quan khi nghe thông báo, chuẩn bị sớm, không xây nhà, chuồng trại sát mép bờ trũng, và có phương án cho người già, trẻ nhỏ.
Với người mới chuyển về ở ven sông Sài Gòn vùng Dầu Tiếng cũ, nên hỏi hàng xóm lâu năm xem những năm nước lớn, nước lên tới đâu, kéo dài bao lâu. Đó là thông tin quý hơn mọi con số trên giấy, vì nó gắn với chính mảnh đất mình đang ở.
Một bài học nữa là chuẩn bị không chỉ cho ngày nước lên mà cả ngày nước rút. Sau ngập, bùn đất, rác, xác động vật để lại có thể gây ô nhiễm giếng, ao; nhà cửa ẩm ướt dễ sinh bệnh. Dọn vệ sinh, khử trùng giếng nước, kiểm tra hệ thống điện trước khi dùng lại là những việc cần làm ngay sau khi nước rút.
Câu hỏi thường gặp
Hồ Dầu Tiếng thường xả lũ vào tháng nào?
Thường vào giữa và cuối mùa mưa, khi hồ đã tích nhiều nước và mưa thượng nguồn còn lớn. Thời điểm cụ thể mỗi năm khác nhau, tùy lượng mưa và kế hoạch vận hành; có năm không phải xả lớn. Nên theo dõi thông báo chính thức thay vì đoán theo tháng.
Hồ xả lũ có nguy hiểm cho xã Dầu Tiếng không?
Xả có kiểm soát theo quy trình là để bảo vệ an toàn công trình và hạ du. Khu vực sát sông ngay dưới đập chịu ảnh hưởng trực tiếp khi lưu lượng xả lớn, nên người ở đây cần theo dõi thông báo, kê đồ, giữ trẻ em xa bờ. Phần lớn khu dân cư trên cao không bị ảnh hưởng.
Làm sao biết đợt xả này có làm ngập nhà mình không?
Đọc lưu lượng xả trong thông báo, đối chiếu với kinh nghiệm các năm trước ở chỗ mình (mốc nước đã ghi), và hỏi trưởng ấp. Nhà ở chỗ trũng sát bờ nên chuẩn bị sớm, kể cả khi chưa chắc nước sẽ vào.
Có tin đồn đập Dầu Tiếng sắp vỡ thì nên làm gì?
Kiểm tra lại bằng nguồn chính thức như chính quyền địa phương, báo đài chính thống. Không chia sẻ tin chưa kiểm chứng. Công trình được theo dõi, kiểm tra thường xuyên; nếu có tình huống khẩn cấp, chính quyền sẽ có hướng dẫn sơ tán cụ thể.
Người ven sông bị thiệt hại do ngập thì báo ở đâu?
Báo trưởng ấp, khu phố và chính quyền xã, phường nơi mình ở để được ghi nhận thiệt hại. Việc hỗ trợ, nếu có, thực hiện theo chính sách của thành phố và các quy định về phòng chống thiên tai hiện hành.