Nước hồ Dầu Tiếng được đưa đi tưới chủ yếu qua ba kênh chính thường được nhắc là kênh Đông, kênh Tây và kênh Tân Hưng, cùng hàng trăm kilômét kênh cấp dưới, tới đồng ruộng, vườn cây ở Tây Ninh và Củ Chi. Ngoài ra hồ còn nhận nước bổ sung từ hồ Phước Hòa trên sông Bé qua một tuyến kênh chuyển nước. Riêng vùng Dầu Tiếng cũ ở bờ đông sông Sài Gòn lại ít dùng nước kênh, vì địa hình và vì cây trồng chủ yếu là cao su.
Bài này giải thích hệ thống kênh như một sơ đồ: nước ra khỏi hồ ở đâu, chảy về hướng nào, được chia nhỏ ra sao tới ruộng. Chiều dài từng tuyến, diện tích tưới chính xác không được nêu vì cần tra tài liệu của đơn vị quản lý; bài chỉ nêu những gì chắc chắn ở mức nguyên lý và hướng chảy.
Từ cống lấy nước tới mặt ruộng: hệ thống kênh vận hành thế nào
Một hệ thống thuỷ lợi lấy nước từ hồ chứa thường có cấu trúc hình cây. Gốc cây là cống lấy nước ở thân đập hoặc bờ hồ, nơi đóng mở để điều chỉnh lượng nước ra. Thân cây là kênh chính, mặt cắt lớn, có đoạn lát bê tông, dẫn nước đi xa hàng chục kilômét. Từ kênh chính tách ra kênh cấp một, cấp hai, cấp ba, nhỏ dần, rồi tới kênh nội đồng chạy sát bờ ruộng.
Dọc đường, các cống điều tiết, cống chia nước, xi phông vượt đường, cầu máng vượt suối giúp nước đi đúng hướng, đúng lượng. Nước chủ yếu chảy tự nhiên nhờ chênh lệch độ cao, nên tuyến kênh được thiết kế bám theo địa hình, không thể vạch thẳng tuỳ ý trên bản đồ.
Ở mỗi cấp có đơn vị quản lý khác nhau: kênh chính do công ty khai thác thuỷ lợi quản lý, kênh nội đồng thường do hợp tác xã, tổ hợp tác dùng nước hoặc địa phương quản lý. Lịch cấp nước, phí dịch vụ thuỷ lợi (nếu có), việc nạo vét kênh nhánh được thoả thuận giữa các bên theo quy định.
Ba tuyến kênh chính và hướng chảy
Kênh Đông. Đây là tuyến được nhắc nhiều nhất. Kênh chảy về phía nam, qua vùng phía đông tỉnh Tây Ninh cũ như Dương Minh Châu, Gò Dầu, Trảng Bàng, rồi sang Củ Chi, cấp nước cho ruộng lúa, rau màu, cây ăn trái. Ở Củ Chi, người dân quen gọi nhánh kênh này theo địa phương mình.
Kênh Tây. Tuyến này chảy về phía tây và tây nam của hồ, cấp nước cho vùng ruộng quanh khu vực trung tâm Tây Ninh cũ. Người ở vùng đó gắn bó với kênh Tây như người Trảng Bàng gắn bó với kênh Đông.
Kênh Tân Hưng. Tuyến nhỏ hơn, phục vụ vùng phía bắc của hồ thuộc Tây Ninh cũ, quanh khu vực Tân Châu. Tên kênh lấy theo địa danh vùng nó tưới.
Kênh chuyển nước từ Phước Hòa. Theo hướng ngược lại, có tuyến kênh dẫn nước từ hồ Phước Hòa trên sông Bé sang bổ sung cho hồ Dầu Tiếng, giúp hồ đủ nước hơn trong những năm ít mưa. Tuyến này đi qua đất Bình Dương, Bình Phước cũ, tức nay là đất TP Hồ Chí Minh và Đồng Nai.
Vì sao vùng Dầu Tiếng cũ ít dùng nước kênh
Nghe tên "kênh Dầu Tiếng", nhiều người tưởng ruộng vườn ở xã Dầu Tiếng được tưới khắp nơi. Thực tế ngược lại. Các kênh chính ra khỏi hồ đi về phía tây và nam, sang bờ tây sông Sài Gòn, trong khi vùng Dầu Tiếng cũ nằm ở bờ đông. Muốn đưa nước kênh sang bờ đông phải vượt sông, tốn kém và không phải là mục tiêu thiết kế ban đầu.
Địa hình vùng Dầu Tiếng cũ phần lớn là đất xám, đất đỏ trên nền cao, gợn sóng nhẹ, hợp với cây lâu năm như cao su, điều, cây ăn trái, ít ruộng lúa nước. Cao su trưởng thành chịu hạn khá tốt, không cần tưới thường xuyên như lúa. Vườn cây ăn trái, rau màu ở đây chủ yếu tưới bằng giếng khoan, ao đào, hoặc bơm từ suối, rạch gần nhà.
Ven hồ phía Dầu Tiếng, một số hộ bơm nước trực tiếp từ hồ để tưới, nuôi cá. Việc lấy nước từ hồ cũng phải theo quy định quản lý tài nguyên nước và vùng bảo vệ công trình, không phải ai muốn đặt máy bơm ở đâu cũng được. Người định đầu tư vườn tưới gần hồ nên hỏi chính quyền và đơn vị quản lý trước.
Nhiều vườn cây ăn trái, vườn rau ở vùng Dầu Tiếng cũ tự lo nước theo cách quen của miền Đông: đào ao trữ nước mưa trong vườn, khoan giếng, lắp hệ thống tưới nhỏ giọt hoặc phun mưa để tiết kiệm. Mùa khô kéo dài, những vườn không có ao trữ hay giếng đủ sâu là những vườn chịu thiệt đầu tiên. Người mới mua đất làm vườn nên hỏi kỹ hàng xóm về mạch nước ngầm trước khi chọn cây trồng.
So sánh nhanh nước tưới hai bờ
Bảng giúp hình dung vì sao cùng gần một hồ mà cách dùng nước hai bờ khác nhau:
| Tiêu chí | Bờ tây (Tây Ninh, Củ Chi) | Bờ đông (vùng Dầu Tiếng cũ) |
|---|---|---|
| Nguồn nước tưới chính | Kênh từ hồ Dầu Tiếng | Giếng khoan, ao, suối; một số nơi bơm từ hồ, sông |
| Cây trồng chủ lực | Lúa, rau màu, mía, cây ăn trái | Cao su, cây ăn trái, khoai mì, điều |
| Mùa khô | Làm được nhiều vụ nhờ kênh | Phụ thuộc giếng, dễ thiếu nước ở nơi mạch nước sâu |
| Địa hình | Thấp, phẳng hơn, hợp tưới tự chảy | Cao hơn, gợn sóng, khó đưa nước kênh tới |
| Quan hệ với hồ | Hưởng lợi tưới trực tiếp | Gần hồ, chịu ảnh hưởng xả lũ ở ven sông, hưởng cảnh quan, nghề cá |
Sự khác biệt này không có gì là thiệt thòi hay ưu ái; nó phản ánh đúng địa hình và cách hồ được thiết kế. Người Dầu Tiếng nhận lợi ích khác từ hồ, như nghề cá, cảnh quan, khí hậu dịu hơn và nguồn nước ngầm được bổ sung quanh vùng hồ.
Lịch nước, nạo vét và những tháng kênh cạn
Hệ thống kênh không chảy đầy quanh năm. Trong năm thường có những đợt ngừng cấp nước để nạo vét, sửa chữa kênh, cống, thường vào thời điểm ít cần tưới. Lịch cấp nước, lịch ngừng được đơn vị quản lý thông báo cho các địa phương hưởng lợi để nông dân bố trí mùa vụ.
Những năm hồ thiếu nước, việc cấp nước được ưu tiên theo thứ tự: nước sinh hoạt, đẩy mặn hạ du, rồi mới tới tưới. Khi đó có thể phải luân phiên, mỗi vùng được cấp theo đợt. Nông dân vùng kênh vì thế rất để ý mực nước hồ cuối mùa mưa: hồ đầy thì yên tâm vụ khô, hồ thấp thì tính chuyện giảm diện tích hoặc đổi cây.
Với người ở vùng Dầu Tiếng cũ, lịch nước kênh ít ảnh hưởng trực tiếp, nhưng mực nước hồ thì có: hồ thấp kéo theo nghề cá khó hơn, bờ hồ lùi xa, và một số giếng ở vùng ven hồ có thể xuống mực nước.
Chuyển nước Phước Hòa – Dầu Tiếng: vì sao hồ cần "tiếp nước"
Lưu vực sông Sài Gòn phía trên hồ Dầu Tiếng không quá lớn. Những năm mưa ít, lượng nước chảy vào hồ không đủ cho mọi nhu cầu tưới, cấp nước và đẩy mặn ngày càng tăng ở hạ du. Trong khi đó, sông Bé ở phía đông có lưu vực rộng hơn, lượng nước dồi dào hơn.
Công trình Phước Hòa trên sông Bé ra đời với một nhiệm vụ quan trọng là chuyển một phần nước sang hồ Dầu Tiếng qua tuyến kênh dẫn. Nhờ đó, hồ Dầu Tiếng có thêm nguồn để điều tiết. Hai công trình được quản lý bởi cùng một đơn vị khai thác thuỷ lợi, vận hành phối hợp. Nhờ vậy, khi một lưu vực mưa ít, lưu vực kia có thể bù đắp phần nào, giúp vùng hạ du sông Sài Gòn bớt lệ thuộc vào lượng mưa của riêng một con sông.
Tuyến kênh chuyển nước đi qua vùng đất đỏ, đất xám và rừng cao su của Bình Dương, Bình Phước cũ. Người dân sống gần tuyến kênh nên để ý các quy định về hành lang bảo vệ kênh: không lấn chiếm bờ, không xả rác, không tự ý đặt máy bơm, không cho trẻ em tắm ở kênh.
Hệ thống kênh được làm ra thế nào
Hồ và hệ thống kênh Dầu Tiếng được xây dựng trong thập niên 1980, giai đoạn đất nước còn rất khó khăn, máy móc thiếu. Theo nhiều hồi ức và bài viết về công trình, việc đào đắp có sự tham gia của đông đảo lực lượng lao động huy động từ các địa phương, trong đó có thanh niên xung phong, bên cạnh các đơn vị thi công chuyên nghiệp. Nhiều đoạn kênh được đào, đắp bằng sức người với cuốc, xẻng, ki, xe cải tiến.
Ban đầu, phần lớn kênh là kênh đất. Qua nhiều năm sử dụng, bờ kênh sạt lở, lòng kênh bồi lắng, nên nhiều đoạn được nâng cấp, kiên cố hoá bằng bê tông, xây thêm cống, cầu qua kênh. Các đợt nâng cấp gần đây gắn với mục tiêu tiết kiệm nước, giảm thất thoát, đưa nước đi xa hơn.
Với người lớn tuổi ở các vùng hưởng lợi, công trình kênh không chỉ là chuyện thuỷ lợi mà còn là ký ức tuổi trẻ: những tháng ở lán trại, ăn cơm độn, đào đất dưới nắng. Nếu gặp những người từng tham gia, hỏi chuyện họ là cách hiểu công trình sâu hơn mọi bản vẽ.
An toàn ở kênh: nguy hiểm hơn vẻ ngoài
Mái kênh bê tông trơn. Nhiều đoạn kênh lát bê tông có mái dốc, rêu trơn. Người trượt xuống rất khó tự leo lên, kể cả người biết bơi. Đây là nguyên nhân của nhiều vụ đuối nước ở kênh, nhất là với trẻ em.
Nước chảy đều nhưng mạnh. Mặt nước kênh chính có vẻ êm, nhưng dòng chảy đủ sức kéo người đi, đặc biệt gần cống, xi phông, nơi nước bị hút mạnh.
Đường bờ kênh. Đường đi dọc bờ kênh thường hẹp, không lan can. Đi xe máy ban đêm, trời mưa, hoặc khi đã uống rượu bia là rất nguy hiểm.
Trẻ em. Không cho trẻ em tắm kênh, chơi gần mép kênh. Người lớn nên dạy trẻ biết bơi và biết rằng kênh không phải chỗ tắm.
Khi có người rơi xuống kênh. Không nhảy xuống cứu nếu không biết bơi giỏi và không có dụng cụ. Hô hoán gọi người, ném xuống phao, can nhựa rỗng, dây, sào cho người bị nạn bám; chạy dọc bờ theo dòng nước để chờ chỗ dễ kéo lên. Sau khi kéo lên, gọi cấp cứu ngay cả khi người bị nạn có vẻ tỉnh.
Câu hỏi thường gặp
Kênh Đông Dầu Tiếng có chảy qua Dầu Tiếng không?
Kênh Đông lấy nước từ hồ Dầu Tiếng nhưng chảy chủ yếu qua đất Tây Ninh cũ rồi sang Củ Chi, ở bờ tây sông Sài Gòn. Vùng Dầu Tiếng cũ ở bờ đông nên không phải nơi kênh chính đi qua. Tên kênh gắn với hồ, không gắn với xã.
Nước kênh Dầu Tiếng có dùng để uống được không?
Nước kênh là nước thô dùng cho tưới tiêu, không phải nước sinh hoạt đã xử lý. Không nên uống trực tiếp. Nước sinh hoạt cần qua nhà máy hoặc hệ thống xử lý đạt chuẩn.
Vì sao có năm kênh ngừng cấp nước?
Có thể do lịch nạo vét, sửa chữa định kỳ, hoặc do hồ thiếu nước phải ưu tiên cho sinh hoạt và đẩy mặn. Lịch ngừng thường được thông báo trước cho các địa phương để nông dân bố trí mùa vụ.
Hồ Phước Hòa liên quan gì tới hồ Dầu Tiếng?
Hồ Phước Hòa trên sông Bé có nhiệm vụ chuyển một phần nước sang hồ Dầu Tiếng qua tuyến kênh dẫn, bổ sung nguồn nước cho hồ Dầu Tiếng. Hai công trình được vận hành phối hợp bởi cùng một đơn vị khai thác thuỷ lợi.
Muốn bơm nước hồ về tưới vườn ở Dầu Tiếng có được không?
Phải theo quy định về khai thác tài nguyên nước và bảo vệ công trình thuỷ lợi. Tùy quy mô, có thể cần đăng ký hoặc xin phép. Nên hỏi chính quyền xã và đơn vị quản lý hồ trước khi đầu tư máy bơm, đường ống.