Chùa Thái Sơn núi Cậu là ngôi chùa nằm ở sườn dưới cụm núi Cậu, trên đất ấp Tha La, xã Định Thành cũ (nay là xã Dầu Tiếng, TP Hồ Chí Minh). Theo các bài báo, chùa được dựng từ cuối thập niên 1980, khuôn viên rộng nhiều hecta, nổi bật với một ngọn tháp chín tầng và một tượng Quan Âm lớn đặt ngoài trời. Đây là công trình đông người đến nhất trong khu núi Cậu.
Cần phân biệt chùa này với chùa Thái Sơn trên núi Bà Đen bên Tây Ninh, vì hai nơi cùng tên và người đi lễ hay nhầm. Bài viết đi qua lịch sử theo những gì báo chí ghi lại, bố cục khuôn viên, đặc điểm kiến trúc, và các điều cần biết khi đến viếng như một người tham quan có hiểu biết.
Lịch sử theo báo chí: những gì chắc và những gì chưa chắc
Theo báo chí, chùa được dựng khoảng cuối thập niên 1980, do một vị hòa thượng khởi lập; một am nhỏ trên cao, gần hang thờ Cậu, cũng được ghi là có từ thời ấy. Đây là thông tin được nhiều nguồn lặp lại, nhưng phần lớn là trang du lịch dẫn lại nhau; nếu cần dùng cho nghiên cứu, bạn nên hỏi trực tiếp nhà chùa để có tư liệu gốc như bia, sổ ghi công đức.
Điều chắc chắn hơn là chùa được mở rộng qua nhiều đợt. Những người lên núi từ đầu thập niên 2000 kể rằng khuôn viên khi ấy còn đơn sơ, nhiều hạng mục lớn như tháp và tượng được dựng sau này. Một ngôi chùa trẻ, xây dần theo công đức của người đi lễ, là kiểu hình thành rất phổ biến ở các điểm hành hương miền Đông Nam Bộ.
Vì chùa gắn với núi có miếu Cậu từ trước, quan hệ giữa hai nơi cũng là chuyện đáng để ý. Người đi lễ thường ghé chùa trước rồi mới lên miếu; nhà chùa và người giữ miếu cùng tồn tại trên một tuyến đường. Đây là nét quen thuộc ở nhiều núi Nam Bộ: chùa và miếu dân gian đứng cạnh nhau, mỗi bên một lệ.
Bố cục khuôn viên chùa
Theo mô tả của báo chí và người từng đến, khuôn viên chùa trải theo sườn núi, từ thấp lên cao. Thứ tự dưới đây là cách nhiều người đi, không phải sơ đồ chính thức của nhà chùa.
| Hạng mục | Đặc điểm | Ghi chú khi tham quan |
|---|---|---|
| Cổng chùa | Cổng tam quan kiểu Á Đông, mái cong | Điểm tập trung, gần bãi giữ xe và hàng quán |
| Lối lên có tượng hai bên | Hàng tượng Phật dọc đường dẫn | Đi chậm, không ngồi lên bệ tượng để nghỉ |
| Chính điện | Gian thờ chính, nhiều tượng thếp vàng | Giữ im lặng, hỏi trước khi chụp ảnh bên trong |
| Cửu Trùng Đại Tháp | Tháp chín tầng, báo chí ghi cao khoảng 36 m | Là hình ảnh nhận diện của chùa nhìn từ xa |
| Tượng Quan Âm lộ thiên | Tượng lớn, báo chí ghi cao khoảng 12 m | Đông người dừng chân, chụp ảnh nhất |
| Đường lên am và miếu | Bậc đá dẫn lên cao | Tách khỏi khu chùa, dốc và dài |
Các con số chiều cao ở trên lấy từ báo chí, chưa được nhà chùa xác nhận lại trong bài này; chỉ nên dùng như ước lượng để hình dung quy mô.
Đọc kiến trúc: vì sao chùa trông "mới" và "lớn"
Khác với các chùa làng cổ ở Nam Bộ thường thấp, mái ngói âm dương, cột gỗ, chùa Thái Sơn núi Cậu thuộc thế hệ chùa xây bằng bê tông cốt thép từ cuối thế kỷ 20 trở đi. Vật liệu này cho phép dựng tháp cao nhiều tầng, tượng lớn ngoài trời, mái cong nhiều lớp mà chi phí bảo trì thấp hơn gỗ. Mặt khác, nó cũng làm kiến trúc trông đồng dạng với nhiều chùa mới khác trong vùng.
Điểm riêng của chùa nằm ở chỗ tận dụng địa hình. Các hạng mục được đặt theo bậc trên sườn núi, nên đi từ cổng lên, người ta luôn thấy một công trình cao hơn ở phía trước, tạo cảm giác đang leo dần lên. Tháp chín tầng và tượng Quan Âm đặt ở vị trí nhìn được từ xa, kể cả từ phía hồ. Đây là cách bố cục thường gặp ở chùa núi: dùng độ cao tự nhiên để tăng sự trang nghiêm mà không cần xây quá to.
Màu sắc cũng là thứ đáng để ý. Tượng thếp vàng, lư đồng, mái ngói men và tượng Quan Âm có tông xanh nhạt nổi bật trên nền rừng. Với người thích kiến trúc truyền thống, đây có thể là điểm trừ; với đa số người đi lễ, đây là vẻ đẹp họ mong đợi ở một ngôi chùa lớn.
Sinh hoạt của chùa trong năm
Ngày thường, chùa có người đến lễ Phật, thắp nhang, ngồi nghỉ dưới tán cây. Các ngày rằm, mùng một âm lịch đông hơn rõ rệt. Báo chí ghi những dịp đông nhất là Tết cổ truyền, lễ Phật đản, rằm tháng Giêng, rằm tháng Bảy và rằm tháng Mười; ngoài ra rằm tháng Tám âm lịch được nhiều bài viết nhắc là dịp đông người trong vùng. Lịch cụ thể của nhà chùa mỗi năm có thể khác, bạn nên hỏi trước nếu định đến dự.
Vào mùa đông người, chùa thường tổ chức phát nước, phát cơm chay cho người đi lễ nhờ các nhóm thiện nguyện. Đây là nét quen ở nhiều chùa Nam Bộ và cũng là lúc dễ thấy nhất sự gắn bó giữa chùa với cư dân quanh vùng: người trong xóm đến phụ nấu, phụ giữ trật tự.
Nếu muốn tìm hiểu sâu hơn về chùa như một nơi tu tập, bạn nên đến ngày thường, gặp người trong chùa và hỏi lịch sinh hoạt. Đừng chọn ngày rằm đông người để hỏi chuyện, vì khi đó ai cũng bận.
Viếng chùa như người tham quan có hiểu biết
Không cần biết nghi thức của nhà chùa mới vào viếng được. Làm theo các bước dưới đây là đủ lịch sự trong hầu hết trường hợp.
- Ăn mặc kín vai và gối trước khi vào cổng. Nếu đi leo núi, mang theo áo khoác mỏng để khoác khi vào chính điện.
- Gửi xe ở bãi, hỏi rõ mức thu trước. Không dựng xe chắn lối đi của người đi bộ.
- Đi theo lối chính, không trèo qua lan can hay bồn hoa để chụp ảnh tháp và tượng.
- Trước chính điện, cởi giày dép nếu thấy người khác làm vậy; đứng sang một bên nếu không lễ, nhường chỗ cho người đang lạy.
- Không chạm vào tượng, không đặt đồ cá nhân lên bàn thờ. Nhang nên cắm ở lư hương chung bên ngoài, không mang nhang đang cháy vào trong.
- Nếu muốn công đức, bỏ vào thùng của chùa; không đưa tiền cho người lạ đứng xin ở cổng nhân danh chùa.
- Khi rời đi, mang theo rác của mình; nhiều nơi trong khuôn viên không có thùng rác gần.
Những bước này không phải luật của riêng chùa Thái Sơn mà là phép lịch sự chung khi vào chùa ở Việt Nam. Người giữ chùa đánh giá cao khách biết giữ ý, và thường sẵn lòng kể chuyện chùa cho người như vậy.
Chùa trong đời sống người Dầu Tiếng
Với người dân xã Dầu Tiếng mới, chùa Thái Sơn núi Cậu là nơi đi lễ quen thuộc, nhưng không phải nơi duy nhất. Rải rác trong các xã cũ còn nhiều chùa làng nhỏ hơn, gần nhà hơn, nơi người già đi lễ hằng tuần. Chùa núi Cậu thường là nơi đến vào dịp lớn, đi cả nhà, kết hợp lên núi.
Chùa cũng là lý do nhiều người ở nơi khác biết đến Dầu Tiếng. Khách từ nội thành lên hồ thường ghé chùa trước, rồi mới ra bờ hồ. Vì vậy, khi hỏi đường ở Dầu Tiếng, "chùa núi Cậu" là mốc dễ được hiểu nhất cho cả khu vực ấp Tha La.
Với những người làm ăn quanh chân núi, chùa còn là nguồn sinh kế gián tiếp: hàng hoa, hàng nhang, quán nước, bãi giữ xe đều sống nhờ dòng người đến chùa. Khi chùa có lễ lớn, cả xóm chân núi cùng bận. Khi mùa mưa vắng khách, họ quay về rẫy, vườn. Mối quan hệ này giải thích vì sao người dân quanh đây rất để ý đến chuyện giữ sạch khuôn viên và giữ tiếng tốt cho núi.
Chụp ảnh và quay phim ở chùa: được gì, không nên gì
Tháp chín tầng và tượng Quan Âm là hai hình ảnh được chụp nhiều nhất ở núi Cậu. Chụp ngoài trời, ở những chỗ ai cũng đứng chụp, thường không có vấn đề gì. Rắc rối hay đến từ ba trường hợp: chụp cận mặt người đang lễ, quay phim trong chính điện khi đang có nghi lễ, và dùng thiết bị bay chụp ảnh trên khu chùa đông người.
Với người đang lễ, bạn nên tránh đưa ống kính sát mặt họ; nếu muốn có ảnh người đi lễ cho đẹp, chụp từ phía sau hoặc từ xa, không thấy rõ mặt. Trong chính điện, nếu thấy nhà sư đang tụng kinh hay có đoàn đang làm lễ, đợi xong mới chụp, và luôn hỏi trước. Với thiết bị bay, ngoài phép lịch sự còn có quy định về khu vực bay; khu núi gần hồ chứa và công trình thuỷ lợi có thể nằm trong vùng hạn chế, nên kiểm quy định trước khi mang theo.
Một lời khuyên nhỏ: ánh sáng đẹp nhất ở chùa là buổi sáng sớm và cuối chiều, khi nắng xiên chiếu lên tháp và rừng phía sau. Đó cũng là lúc chùa vắng hơn, bạn không phải chen để có chỗ đứng.
Công đức và tiền bạc ở chùa: tránh những hiểu lầm
Công đức là tự nguyện. Không ai bắt buộc người viếng chùa phải bỏ tiền. Nếu muốn góp, bỏ vào thùng công đức đặt trong khuôn viên hoặc ghi sổ tại phòng của chùa, để khoản góp được ghi nhận rõ ràng.
Cẩn thận với người xin tiền nhân danh chùa. Ở các điểm hành hương đông người, đôi khi có người lạ đứng ở cổng hay dọc đường xin tiền "xây chùa", "cúng dường". Chùa có thể nhận công đức qua kênh của chùa; khi nghi ngờ, hỏi người trong chùa trước khi đưa tiền.
Mua đồ lễ ở đâu cũng được. Không có quy định phải mua nhang, hoa tại một hàng nhất định. Mua ở hàng của người dân quanh chân núi là cách vừa tiện vừa giúp sinh kế địa phương; nếu thấy giá chênh nhiều, cứ hỏi giá trước khi lấy.
Đặt lễ cầu an, cầu siêu là việc của nhà chùa. Nếu gia đình muốn nhờ chùa làm lễ cho người thân, hãy gặp trực tiếp người trong chùa để hỏi cách thức. Đừng nhờ qua trung gian lạ, vì không có gì bảo đảm lời nhờ được chuyển tới.
Câu hỏi thường gặp
Chùa Thái Sơn núi Cậu khác chùa Thái Sơn núi Bà Đen thế nào?
Hai chùa cùng tên nhưng ở hai nơi khác nhau. Chùa ở núi Cậu nằm bên bờ phía Dầu Tiếng của hồ, nay thuộc TP Hồ Chí Minh; chùa ở núi Bà Đen thuộc Tây Ninh. Khi tra đường hay hỏi người địa phương, nên nói rõ "chùa Thái Sơn núi Cậu" để khỏi bị chỉ sang Tây Ninh.
Chùa được xây từ năm nào?
Theo báo chí, chùa được dựng khoảng cuối thập niên 1980 và mở rộng qua nhiều đợt sau đó. Thông tin này chủ yếu dẫn lại từ lời người địa phương và các trang du lịch; muốn chắc chắn, bạn nên hỏi nhà chùa hoặc xem bia công đức tại chỗ.
Chùa có mở cửa cả ngày không?
Khuôn viên thường mở cho khách từ sáng đến chiều, nhưng giờ cụ thể có thể thay đổi theo sinh hoạt của chùa và mùa lễ. Nếu định đến sớm hoặc muộn, nên hỏi trước. Chính điện có lúc đóng cửa khi nhà chùa làm lễ riêng.
Có thể ăn chay ở chùa không?
Vào dịp đông người, chùa thường có các nhóm thiện nguyện phát cơm chay cho người đi lễ. Ngày thường thì không chắc có. Nếu được mời dùng cơm, nên ăn vừa đủ, tự dọn chén của mình và cảm ơn người phục vụ.
Mang trẻ nhỏ đến chùa cần lưu ý gì?
Giữ trẻ trong tầm tay, nhất là ở khu tượng ngoài trời và bậc thang. Dặn trẻ không chạy nhảy, không leo lên bệ tượng. Mang theo nước và mũ vì khuôn viên rộng, nắng gắt vào buổi trưa. Không nên dẫn trẻ nhỏ leo lên tới am và miếu trên cao nếu trẻ chưa đi bộ vững.