Mật ong cao su là mật ong do ong lấy trong mùa cây cao su ra lá non, ngay sau mùa thay lá ở miền Đông Nam Bộ. Khác với nhiều loại mật lấy từ hoa, nguồn mật chính ở đây đến từ các tuyến tiết mật ở cuống lá non của cây cao su. Mật thường có màu vàng nhạt, vị ngọt thanh, dễ kết tinh khi trời lạnh.
Ở vùng Dầu Tiếng và các vùng cao su lân cận, mùa này người nuôi ong mang thùng ong đến đặt ven lô. Bài này giải thích vì sao có mật ong cao su, mùa nào có, nhận biết màu vị, cách chọn mua cho đúng nguồn, bảo quản và những người không nên dùng. Bài không quảng cáo cơ sở nào; nói về loại mật, không về thương hiệu.
Vì sao cây cao su cho mật ong
Cây cao su rụng lá vào mùa khô rồi ra lá non. Trong giai đoạn lá non, ở cuống lá có những tuyến nhỏ tiết ra dịch ngọt. Ong mật thu dịch này về tổ và biến thành mật. Đây là nguồn mật ngoài hoa, khác với mật từ hoa cà phê, hoa nhãn, hoa tràm mà nhiều người quen.
Vì nguồn mật phụ thuộc vào mùa ra lá non, mùa mật ong cao su ngắn, chỉ kéo dài vài tuần đến hơn một tháng sau khi cây thay lá. Ở miền Đông Nam Bộ, thời gian này thường rơi vào các tháng đầu năm dương lịch đến khoảng tháng Tư, tuỳ năm và tuỳ vùng. Ra lá đồng loạt, trời nắng ráo thì mùa mật tốt; mưa trái mùa làm dịch ngọt bị rửa trôi, mật kém.
Vùng có diện tích cao su lớn như Dầu Tiếng, Bình Phước cũ, Tây Ninh là nơi người nuôi ong di chuyển thùng ong tới vào mùa này. Có người nuôi ong tại chỗ, có người nuôi ong di động theo mùa các loại cây trên nhiều tỉnh.
Đặc điểm thường gặp của mật ong cao su
Mô tả dưới đây là đặc điểm thường được người nuôi ong và người mua lâu năm nhắc tới. Mật thật có thể khác nhau theo năm, theo vùng, theo cách thu hoạch; không nên dùng một đặc điểm duy nhất để phán thật giả.
| Đặc điểm | Thường thấy | Ghi chú |
|---|---|---|
| Màu | Vàng nhạt đến vàng sáng | Mật để lâu có thể sẫm màu hơn |
| Vị | Ngọt thanh, ít gắt | Ít mùi hoa đặc trưng so với mật nhãn, mật cà phê |
| Độ sánh | Sánh vừa | Phụ thuộc độ ẩm khi thu hoạch |
| Kết tinh | Dễ kết tinh khi trời lạnh hoặc để lâu | Kết tinh không có nghĩa là mật giả hay mật pha đường |
| Mùa | Sau mùa cao su thay lá | Mật bán quanh năm là mật đã thu và trữ |
Nhiều người nghĩ mật ong kết tinh, đóng đường là mật giả. Thực tế, kết tinh là hiện tượng tự nhiên của nhiều loại mật, phụ thuộc tỉ lệ các loại đường trong mật và nhiệt độ bảo quản. Ngâm lọ mật trong nước ấm vừa phải là mật tan lại.
Mua mật ong cao su ở đâu và hỏi gì
Ở vùng Dầu Tiếng, mật ong cao su có thể mua từ người nuôi ong quen, ở chợ, ở các cửa hàng đặc sản. Cách chắc nhất là mua từ người nuôi ong có trại rõ ràng, có thể đến tận nơi xem thùng ong, hỏi ngày quay mật. Mua ở chợ hay cửa hàng thì hỏi nguồn, xem nhãn có ghi cơ sở sản xuất, ngày đóng gói hay không.
Những câu nên hỏi: mật quay đợt nào, ở đâu; ong nuôi tại chỗ hay di chuyển; mật có qua cô đặc, lọc hay không; có cho ong ăn đường bổ sung không và vào lúc nào. Người nuôi ong làm ăn đàng hoàng thường trả lời thẳng, kể cả chuyện cho ong ăn đường vào mùa thiếu hoa, vì đó là kỹ thuật nuôi bình thường, miễn không lẫn vào mật bán ra.
Cẩn thận với mật bán rẻ bất thường so với mặt bằng chung, mật được quảng cáo bằng những lời hứa chữa bệnh, mật "rừng nguyên chất" không rõ nguồn. Không có phép thử tại nhà nào phân biệt chắc chắn mật thật và mật pha; các mẹo như đốt, thả vào nước, thử bằng giấy đều không đáng tin. Nguồn gốc rõ ràng là bảo đảm tốt nhất.
Ai không nên dùng mật ong
Trẻ dưới 1 tuổi tuyệt đối không dùng mật ong, dưới mọi hình thức, kể cả bôi vào núm vú hay pha loãng. Mật ong có thể chứa bào tử của một loại vi khuẩn gây ngộ độc ở trẻ nhỏ, vì hệ tiêu hoá của trẻ chưa đủ khả năng xử lý. Đây là khuyến cáo y tế phổ biến, không riêng gì mật ong cao su.
Người có bệnh tiểu đường, người đang kiểm soát cân nặng nên nhớ mật ong vẫn là đường, dùng nhiều sẽ ảnh hưởng đường huyết. Người có cơ địa dị ứng phấn hoa, dị ứng ong có thể phản ứng với mật. Người đang điều trị bệnh, phụ nữ mang thai nên hỏi bác sĩ nếu định dùng mật thường xuyên.
Mật ong là thực phẩm, không phải thuốc. Những lời quảng cáo mật ong cao su chữa được bệnh này bệnh kia không có cơ sở đủ tin cậy. Có bệnh thì đi khám, dùng mật như một phần của bữa ăn.
Một thói quen nên tránh là cho mật ong vào nước sôi hay đun nóng lâu, vì nhiệt độ cao làm mật mất mùi thơm. Pha mật với nước ấm vừa phải là đủ.
Bảo quản mật ong đúng cách
Mật ong để được lâu nếu giữ đúng cách. Các bước sau giúp mật không lên men, không hút ẩm, giữ được mùi vị.
- Đựng trong lọ thuỷ tinh hoặc chai nhựa thực phẩm, có nắp kín.
- Để nơi khô mát, tránh nắng trực tiếp; không cần để tủ lạnh, vì lạnh làm mật kết tinh nhanh hơn.
- Dùng muỗng khô, sạch mỗi lần lấy; nước lọt vào làm mật dễ lên men, chua.
- Đậy nắp ngay sau khi dùng để mật không hút ẩm và không thu hút kiến.
- Nếu mật kết tinh, ngâm lọ vào nước ấm vừa phải cho tan; không đun sôi mật.
- Mật có bọt nổi, mùi chua, mùi rượu là đã lên men; không dùng cho trẻ nhỏ, người yếu.
Mật quay non, độ ẩm cao dễ lên men hơn mật già. Đây là lý do mật mua từ nguồn rõ ràng, đã được người nuôi ong để đủ độ già, thường giữ được lâu hơn.
Mật ong trong bếp nhà ở vùng cao su
Ở các gia đình vùng cao su, mật ong không phải món xa xỉ mà là thứ để trong bếp: pha nước ấm với chanh buổi sáng, ướp thịt nướng cho thơm và lên màu, rưới lên bánh, chấm với khoai mì luộc, pha trà gừng khi trời trở lạnh. Nhà có người quen nuôi ong thường mua một lần đủ dùng cả năm.
Khi ướp thịt, mật ong giúp thịt có màu cánh gián đẹp khi nướng, nhưng dễ cháy hơn đường thường, nên nướng lửa vừa và trở đều. Pha nước uống thì dùng nước ấm, không dùng nước sôi. Mật kết tinh dùng trong bếp vẫn tốt, chỉ cần múc ra và để tan trong món nấu.
Người có bệnh tiểu đường nên tính mật ong vào lượng đường mỗi ngày như các loại đường khác. Nếu cần lời khuyên cụ thể về lượng dùng, hỏi bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng.
Mật ong và đời sống vùng cao su
Tiếng ong rì rào trong lô cao su lá non là âm thanh mà người vùng này nhận ra ngay. Trẻ con được dặn không ném đá vào thùng ong, không đến gần thùng vào buổi trưa, và chạy ra chỗ trống, không nhảy xuống nước, nếu bị ong đuổi.
Với người làm cao su, mùa ong là một nét của năm: cây vừa thay lá, lô thưa sáng, rồi lá non đỏ nhạt chuyển xanh, ong bay rì rào khắp lô. Người cạo mủ quen với những thùng ong đặt ven bờ lô, biết tránh xa khi đi ngang, nhất là vào buổi trưa khi ong hoạt động mạnh.
Việc đặt thùng ong trong vườn cao su thường dựa trên thoả thuận giữa người nuôi ong và chủ vườn hay đơn vị quản lý lô. Có nơi người nuôi ong biếu lại chủ vườn ít mật, có nơi trả một khoản theo thoả thuận. Đây là quan hệ cùng có lợi: ong có nguồn mật, cây không bị ảnh hưởng.
Một lưu ý an toàn: người dị ứng ong đốt cần tránh xa khu đặt thùng ong. Nếu bị ong đốt nhiều nốt, hoặc có dấu hiệu sưng lan, khó thở, choáng váng, cần đến cơ sở y tế ngay. Trẻ nhỏ chơi gần lô vào mùa ong cần được người lớn để ý.
Mật ong làm quà: đóng gói và gửi đi
Mật ong là một trong những món quà mang về từ Dầu Tiếng dễ nhất, vì không cần giữ lạnh và để được lâu. Khi mang đi, chọn chai lọ nắp vặn chặt, quấn thêm màng bọc quanh nắp, đặt trong túi kín để nếu rò cũng không dính đồ khác. Chai thuỷ tinh nên bọc thêm giấy hay vải chống va đập.
Nếu đi máy bay, mật ong là chất lỏng, có quy định về dung tích trong hành lý xách tay; mang nhiều thì gửi hành lý ký gửi và đóng gói kỹ. Kiểm tra quy định hiện hành của hãng trước khi đi.
Khi tặng mật ong, nhắc người nhận không cho trẻ dưới 1 tuổi dùng. Đây là câu dặn ngắn nhưng có thể tránh được rủi ro thật.
Nếu mua mật ở trại để biếu nhiều người, xin người nuôi ong chiết sẵn ra chai nhỏ cùng đợt quay, ghi ngày lên nắp. Người nhận biết mật mới hay cũ, và mỗi nhà một chai thì không phải mở ra mở vào một can lớn.
Một mùa quay mật: người nuôi ong làm gì
Khi cao su bắt đầu ra lá non, người nuôi ong chở thùng ong đến đặt ở bìa lô, thường vào ban đêm khi ong đã về tổ để không thất thoát. Thùng được kê cao khỏi mặt đất, tránh kiến, có mái che nắng. Trong những tuần sau, họ kiểm tra cầu ong, theo dõi lượng mật, giữ cho đàn khoẻ.
Quay mật là lúc lấy các cầu đã đầy mật, cắt lớp sáp nắp, cho vào thùng quay ly tâm để mật văng ra, rồi lọc bỏ sáp và tạp chất. Người nuôi ong cẩn thận chỉ quay khi phần lớn các ô mật đã được ong đậy nắp, nghĩa là mật đã đủ già, độ ẩm thấp. Quay sớm cho nhiều mật hơn nhưng mật loãng, dễ lên men.
Hết mùa lá non, nguồn mật trong lô cạn, người nuôi ong lại chở ong đi nơi khác hoặc nuôi duy trì. Một năm của nghề ong vì vậy chạy theo lịch ra hoa, ra lá của nhiều loại cây ở nhiều vùng. Mật ong cao su chỉ là một chặng trong vòng ấy.
Câu hỏi thường gặp
Mật ong cao su có quanh năm không?
Mật chỉ được ong làm ra trong mùa cao su ra lá non sau mùa thay lá, thường vào các tháng đầu năm dương lịch ở miền Đông Nam Bộ. Mật bán quanh năm là mật đã thu hoạch trong mùa và trữ lại. Mật mới nhất có vào sau mùa thay lá.
Mật ong cao su kết tinh có phải mật giả không?
Không. Kết tinh là hiện tượng tự nhiên của nhiều loại mật, phụ thuộc thành phần đường và nhiệt độ. Mật ong cao su khá dễ kết tinh khi trời lạnh hoặc để lâu. Ngâm lọ trong nước ấm vừa phải là mật tan lại.
Làm sao phân biệt mật ong thật và giả tại nhà?
Không có phép thử tại nhà nào chắc chắn. Các mẹo như đốt mật, thả vào nước, thử bằng giấy thấm đều không đáng tin. Cách đáng tin nhất là mua từ nguồn rõ ràng, người nuôi ong có trại cụ thể, hoặc sản phẩm có nhãn đầy đủ.
Trẻ em dùng mật ong cao su được không?
Trẻ dưới 1 tuổi tuyệt đối không dùng mật ong dưới mọi hình thức. Trẻ lớn hơn có thể dùng lượng vừa phải như một thực phẩm. Nếu trẻ có tiền sử dị ứng, hỏi bác sĩ trước.
Mật ong cao su có chữa bệnh không?
Mật ong là thực phẩm, không phải thuốc. Những lời quảng cáo mật ong chữa bệnh không có cơ sở đủ tin cậy. Có bệnh thì nên đi khám và theo chỉ định của bác sĩ.
Mật ong có cần để tủ lạnh không?
Không cần. Mật ong để nơi khô mát, tránh nắng, đậy kín là giữ được lâu. Để tủ lạnh làm mật kết tinh nhanh hơn. Quan trọng nhất là dùng muỗng khô, không để nước lọt vào.