Đường đất đỏ trong vùng cao su Dầu Tiếng khi khô thì chắc, khi gặp mưa thì thành lớp bùn trơn và dính, bánh xe máy mất bám rất nhanh. Cách chạy an toàn là đi chậm ở số thấp, giữ ga đều, không phanh gấp, không đánh lái mạnh, chống chân khi cần, và tránh hẳn những đoạn dốc hay rãnh sâu ngập nước. Sau chuyến đi, rửa sạch bùn khỏi bánh, phanh và xích ngay.
Phần lớn trục chính quanh Dầu Tiếng nay đã là đường nhựa, bê tông; nhưng đường lô cao su, đường vào vườn, lối ra bờ hồ, nhiều đường liên ấp vẫn là đường đất. Người làm cao su, làm vườn, học sinh ở các ấp xa, người đi câu, đi cắm trại đều phải đi những con đường ấy, và mùa mưa kéo dài khoảng từ tháng năm đến tháng mười một. Bài này giải thích vì sao đất ở đây trơn như vậy và cách chạy cho đỡ ngã.
Đất ở vùng Dầu Tiếng và vì sao gặp mưa lại trơn
Vùng Đông Nam Bộ có những vùng đất đỏ và đất xám trên nền phù sa cổ; khu vực cao su phần lớn nằm trên những loại đất này. Đất đỏ có nhiều hạt mịn; khi khô, các hạt kết lại thành lớp mặt đường khá chắc, xe chạy được tốt. Khi mưa xuống, nước thấm vào lớp mặt, các hạt mịn trượt lên nhau, mặt đường thành một lớp bùn mỏng bên trên lớp đất còn cứng bên dưới — giống như bôi mỡ lên mặt bàn. Đó là lý do mà ngay sau cơn mưa đầu tiên, con đường khô ráo hôm qua trở nên trơn trượt khó tin.
Đất xám, cát pha thì ít trơn hơn nhưng dễ lún, có chỗ tạo thành vũng cát nhão. Ở những đoạn đường có xe tải chở mủ, chở gỗ chạy nhiều, bánh xe nặng nghiền mặt đường thành rãnh sâu; mưa xuống, rãnh thành mương nước, không thấy đáy.
Hiểu điều đó giúp bạn bỏ đi một suy nghĩ sai: "đường quen, đi hằng ngày". Một con đường đất đi hằng ngày trong mùa khô là một con đường khác hẳn sau một trận mưa lớn.
Thêm một chi tiết hay bị quên: lúc nguy hiểm nhất thường là ngay khi vừa mưa, hoặc khi mưa nhẹ sau một thời gian dài khô hạn. Lúc đó bụi và đất mịn trên mặt đường chưa bị nước rửa trôi, hoà với nước thành lớp trơn nhất. Mưa lớn kéo dài đôi khi lại làm mặt đường thành bùn dày, chậm nhưng ít trơn trượt đột ngột hơn.
Các kiểu mặt đường đất sau mưa và cách xử lý
Mỗi kiểu mặt đường cần một cách chạy khác nhau; nhận ra kiểu nào trước mặt là nửa phần an toàn.
| Kiểu mặt đường | Dấu hiệu nhận ra | Cách xử lý |
|---|---|---|
| Lớp bùn mỏng trên nền cứng | Mặt đường bóng nước, đỏ sẫm, không thấy vết lún | Rất trơn: số thấp, ga đều, tuyệt đối không phanh gấp hay ôm cua |
| Bùn dày, dính | Bánh xe lún vài phân, bùn bám vào bánh | Giữ ga đều để bánh không bị kẹt; nếu bùn bám kín chắn bùn, dừng gạt bớt |
| Rãnh bánh xe tải đầy nước | Hai vệt sâu song song, nước đục | Không đi vào giữa rãnh không biết đáy; đi trên gờ giữa hoặc mép đường nếu chắc |
| Vũng nước lớn chắn ngang | Nước phủ cả mặt đường | Dừng quan sát, dò độ sâu, hoặc dắt xe đi mép; không lao qua |
| Đoạn dốc đất ướt | Dốc nhẹ cũng thấy bánh quay trượt | Lên dốc giữ đà từ trước, xuống dốc phanh nhẹ cả hai bánh, chống chân nếu cần; dắt bộ nếu không chắc |
Khi không chắc mình xử lý được, dắt bộ luôn là lựa chọn đúng. Không ai cười người dắt xe qua đoạn bùn; người ta chỉ ngại giúp kéo người ngã.
Kỹ thuật chạy cơ bản trên đất ướt
Số thấp, ga đều. Với xe số, đi số một, số hai; xe ga thì giữ ga thật nhẹ, đều. Tăng ga đột ngột làm bánh sau quay trượt, đuôi xe văng sang một bên.
Phanh nhẹ cả hai bánh, phanh sớm. Bóp phanh trước mạnh trên đất ướt là cách nhanh nhất để ngã chúi. Phanh nhẹ, cả trước lẫn sau, dồn trọng lượng ra sau một chút, và bắt đầu giảm tốc từ xa.
Giữ thẳng tay lái. Đánh lái mạnh làm bánh trước trượt. Muốn đổi hướng, nghiêng người nhẹ và đánh lái từ từ; ở khúc cua, giảm tốc trước khi vào cua chứ không trong cua.
Mắt nhìn xa. Nhìn xuống bánh trước làm bạn phản ứng muộn. Nhìn xa vài chục mét để thấy vũng, rãnh, đá trước khi tới.
Chân sẵn sàng chống. Ở đoạn rất trơn, đi chậm như đi bộ, hai chân thả hờ gần mặt đất để chống khi xe nghiêng. Mang giày ủng hoặc giày bám để chân không trượt khi chống.
Không chở nặng. Chở hai người, chở hàng cồng kềnh trên đất ướt làm xe khó giữ thăng bằng. Người ngồi sau xuống đi bộ qua đoạn khó là bình thường ở vùng cao su.
Khi xe bắt đầu trượt
Cảm giác xe trượt thường đến từ bánh sau: đuôi xe lắc sang một bên. Phản xạ tự nhiên là bóp phanh thật mạnh, và đó thường là nguyên nhân của cú ngã. Điều nên làm là nhả ga từ từ (không giật), không phanh gấp, giữ tay lái hướng về phía muốn đi, để bánh sau tự bám lại. Nếu xe nghiêng quá, chống chân xuống và để xe đổ nhẹ về phía chân, đừng cố giữ đến cùng mà bị xe đè.
Bánh trước trượt thì khó cứu hơn; thường xảy ra khi phanh trước mạnh hoặc ôm cua. Vì vậy, phòng ngừa — đi chậm, không ôm cua, phanh nhẹ — quan trọng hơn mọi kỹ thuật cứu xe.
Ngã xe trên đất ướt thường không nặng nếu đi chậm, nhưng vẫn có thể bị bỏng ống xả, gãy tay khi chống, bị xe đè chân. Mặc quần dài, giày kín, găng tay; giữ tốc độ thấp đến mức một cú ngã chỉ là chuyện bẩn quần áo. Sau khi ngã, kiểm tra tay phanh, tay côn, đèn, gương trước khi đi tiếp.
Đi theo nhóm trên đường đất mùa mưa thì giữ khoảng cách xa hơn bình thường giữa các xe. Người phía trước ngã, người sau cần đủ chỗ để dừng mà không phanh gấp, không lao vào nhau. Người đi trước gặp đoạn khó nên dừng lại báo cho người sau, thay vì vượt qua rồi đi tiếp.
Bùn dính kẹt bánh: cách gỡ
Đất đỏ dính ở vùng cao su có thể bám dày vào lốp, nhồi chặt vào khoảng giữa lốp và chắn bùn, đến mức bánh xe không quay được nữa. Xe ga có chắn bùn sát bánh hay gặp chuyện này hơn xe số có chắn bùn cao. Khi thấy xe nặng dần, tiếng bánh lạ, dừng lại sớm ở chỗ cứng, dùng que cây, thanh tre gạt bùn ra khỏi chắn bùn và khe phanh.
Đừng cố rồ ga khi bánh bị bùn kẹt; ly hợp, dây curoa ở xe ga, xích ở xe số có thể hỏng. Người đi đường lô thường xuyên mang theo một thanh gỗ dẹt hay que sắt nhỏ để gạt bùn. Một số người tháo bỏ chắn bùn trước trong mùa mưa để bùn không bị nhồi, nhưng như vậy bùn bắn lên người nhiều hơn; mỗi cách một cái giá.
Nếu bùn quá dày, dắt xe ra khỏi đoạn đó rồi mới gạt; gạt giữa vũng bùn thì vừa gạt xong đã bám lại.
Bảo dưỡng xe sau những chuyến bùn đất
Đất đỏ khô lại cứng như gạch non, bám vào đĩa phanh, má phanh, xích, nhông, gầm xe. Để lâu, phanh kém ăn, xích mòn nhanh, sơn xe bị mài. Sau chuyến đi bùn, nên rửa xe ngay khi về: xịt nước vào bánh, chắn bùn, gầm, khu vực phanh; lau khô; tra dầu xích với xe số. Đừng xịt nước áp lực mạnh thẳng vào ổ bi, hộp số, khu vực điện.
Người đi đường đất thường xuyên trong mùa mưa nên kiểm tra má phanh thường xuyên hơn, vì bùn đất có cát mài mòn má phanh nhanh. Lốp nên có gai rõ; lốp mòn trơn đi đất ướt như đi trên băng. Đèn xe cũng hay bị bùn phủ kín, chạy về đêm sẽ không thấy đường.
Ở vùng Dầu Tiếng, tiệm rửa xe, sửa xe quanh khu trung tâm và trên các trục đường quen với chuyện xe dính đất đỏ. Rửa ở tiệm vừa nhanh vừa sạch hơn tự rửa ở nhà nếu không có vòi nước mạnh.
Học sinh và người lớn tuổi trên đường đất mùa mưa
Ở các ấp xa trong vùng cao su, học sinh đi học bằng xe đạp, xe đạp điện, hoặc được cha mẹ chở qua những đoạn đường đất. Mùa mưa, những đoạn này là nỗi lo của nhiều gia đình. Cha mẹ nên đi cùng con vài lần đầu mùa mưa, chỉ cho con đoạn nào phải dắt bộ, đoạn nào nên đi mép; dặn con không đùa giỡn, không đạp nhanh khi đường trơn, và nếu ngã thì đứng dậy dắt xe vào lề trước khi kiểm tra.
Người lớn tuổi phản xạ chậm hơn, xương giòn hơn, một cú ngã trên đường đất có thể thành chấn thương nặng. Nếu có thể, nhờ con cháu chở hoặc đi những tuyến đường nhựa dù xa hơn một chút. Người lớn tuổi tự chạy xe trong mùa mưa nên tránh ra đường ngay sau cơn mưa lớn, chờ mặt đường se lại.
Chính quyền các xã mới có chương trình làm đường bê tông, láng nhựa đường nông thôn theo từng giai đoạn. Những tuyến nào sắp làm, thông tin có ở xã; người dân cũng có thể phản ánh những đoạn hư hỏng nặng, nguy hiểm để được xem xét sửa chữa.
Mặc gì, mang gì khi đi đường đất mùa mưa
Đồ đạc đúng giúp bạn khô ráo hơn và, quan trọng hơn, giữ được thăng bằng khi phải chống chân hay dắt xe.
- Áo mưa bộ (áo và quần riêng) thay cho áo mưa cánh dơi; áo cánh dơi dài dễ cuốn vào bánh xe, bay phồng che tầm nhìn khi gió lớn.
- Ủng cao su hoặc giày đế gai; dép tông, dép quai hậu trơn trượt ngay trên lớp bùn đầu tiên.
- Túi nilon hoặc túi chống nước cho điện thoại, giấy tờ, ví; nước mưa và bùn bắn lọt vào mọi ngóc ngách.
- Một thanh gỗ dẹt hoặc que sắt nhỏ để gạt bùn khỏi chắn bùn, khe phanh.
- Khăn cũ để lau đèn, lau gương, lau tay khi phải gỡ bùn.
- Quần áo thay để trong túi kín, nhất là với học sinh, người đi làm phải tới nơi trong trạng thái tươm tất.
Nếu đi làm hoặc đi học mỗi ngày qua đường đất, nhiều người để sẵn một đôi dép sạch, một bộ quần áo ở nơi làm hay ở trường, đi tới nơi thì thay. Thói quen đó giúp đỡ phải vội vàng chạy nhanh cho kịp giờ trên đường trơn.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao đường đất đỏ gặp mưa lại trơn đến vậy?
Đất đỏ có nhiều hạt mịn. Khi mưa, nước làm lớp mặt thành bùn mỏng trượt trên lớp đất cứng bên dưới, giống như bôi mỡ lên mặt phẳng. Vì vậy chỉ một cơn mưa ngắn cũng đủ biến đường khô thành đường rất trơn, nhất là ngay sau khi mưa.
Xe ga hay xe số đi đường đất đỏ mùa mưa tốt hơn?
Xe số thường dễ kiểm soát hơn vì chọn được số thấp, chắn bùn cao ít bị bùn nhồi. Xe ga đi được nhưng phải giữ ga rất đều, và chắn bùn sát bánh dễ bị kẹt bùn. Người lái cẩn thận quan trọng hơn loại xe.
Có nên tháo chắn bùn khi đi đường đất mùa mưa không?
Một số người tháo chắn bùn trước để bùn không nhồi kẹt bánh, nhưng bùn sẽ bắn lên người và lên đèn nhiều hơn. Nếu đi đường đất thường xuyên, hỏi thợ sửa xe ở địa phương xem cách nào hợp với loại xe của bạn.
Sau mưa bao lâu thì đường đất đỏ đi lại được?
Không có thời gian cố định. Nắng gió tốt thì vài giờ mặt đường đã se lại, đi chậm được; mưa dầm nhiều ngày thì đường có thể lầy suốt. Nhìn mặt đường: còn bóng nước, đỏ sẫm là còn trơn; đã khô màu, có vết xe nện là đỡ hơn.
Đường đất trong ấp hư hỏng nặng thì báo ai?
Phản ánh với trưởng ấp, chính quyền xã nơi con đường đó thuộc về. Với đường lô trong vùng đất của nông trường, công ty cao su, có thể phản ánh với đơn vị quản lý đất đó. Nói rõ vị trí, mức độ hư hỏng và nguy hiểm.