Vùng Dầu Tiếng cũ nằm ở dải chuyển tiếp giữa vùng đồi đất đỏ phía bắc (Bình Phước cũ) và đồng bằng thấp phía nam (Bến Cát, Củ Chi). Địa hình phần lớn bằng phẳng hoặc gợn sóng nhẹ, thấp dần về phía sông Sài Gòn và phía nam. Đất chủ yếu là đất xám trên phù sa cổ, xen các vùng đất đỏ vàng, đất phù sa ven sông và đất dốc tụ ven suối; nổi bật trên nền ấy là núi Cậu, một ngọn núi thấp đơn độc bên hồ.
Hiểu đất và địa hình giúp trả lời nhiều câu hỏi thực tế: vì sao Dầu Tiếng trồng cao su, vì sao mùa khô giếng chỗ này cạn chỗ kia không, vì sao đường đất mùa mưa trơn như mỡ, chọn đất làm nhà thì nên tránh chỗ nào. Bài viết mô tả ở mức khái quát; người cần số liệu thổ nhưỡng của một thửa đất cụ thể nên dùng kết quả phân tích mẫu đất.
Toàn cảnh: một vùng chuyển tiếp
Đi từ Bến Cát lên Dầu Tiếng theo đường tỉnh 744, người tinh ý sẽ thấy mặt đất cao dần, lượn sóng nhẹ, màu đất ngả từ xám sang có chỗ đỏ. Đó là dấu hiệu của vùng chuyển tiếp: phía bắc là vùng cao nguyên và đồi đất đỏ của miền Đông, phía nam là đồng bằng phù sa của hạ lưu sông Sài Gòn. Dầu Tiếng nằm ở giữa, mang đặc điểm của cả hai.
Phía tây, địa hình hạ thấp dần về sông Sài Gòn, có những dải đất trũng ven sông và bãi bồi. Phía tây bắc là lòng hồ Dầu Tiếng, chiếm chỗ của thung lũng sông xưa. Phía bắc và đông, mặt đất cao hơn, khô ráo, là nơi tập trung các vườn cao su lớn.
Nhìn chung, Dầu Tiếng không có núi cao, không có đồng bằng ngập nước rộng. Phần lớn đất đai nằm ở độ cao thấp, dốc nhẹ, thoát nước tốt, thuận cho cây lâu năm và cho việc xây dựng, mở đường.
Đất xám trên phù sa cổ: nền của vườn cao su
Loại đất chiếm diện tích lớn ở vùng Dầu Tiếng và nhiều nơi miền Đông là đất xám hình thành trên nền phù sa cổ, tức lớp trầm tích sông rất xưa nay đã nâng lên thành thềm cao. Đất có thành phần cát pha, tơi xốp, thoát nước nhanh, màu xám nhạt đến xám nâu. Cầm một nắm đất xám khô, bóp nhẹ là vỡ vụn.
Đất xám nghèo dinh dưỡng hơn đất đỏ bazan, giữ nước kém, mùa khô dễ khô hạn ở tầng mặt. Bù lại, tầng đất thường dày, rễ cây ăn sâu được, không úng. Cây cao su, cây điều, khoai mì, một số cây ăn trái thích nghi tốt với loại đất này, đó là một trong những lý do người Pháp chọn vùng này làm đồn điền.
Muốn trồng cây ngắn ngày, rau màu trên đất xám, người ta phải bón thêm nhiều phân hữu cơ, che phủ gốc để giữ ẩm, tưới thường xuyên mùa khô. Đất xám bị cày xới liên tục, để trống không che phủ thì dễ bạc màu, xói mòn ở chỗ dốc.
Đất đỏ vàng, sỏi đỏ và đá ong
Xen trong vùng đất xám có những khoảnh đất đỏ vàng, màu đỏ nâu đến vàng cam, hình thành trên đá mẹ khác và chịu quá trình phong hoá mạnh của khí hậu nóng ẩm. Đất này giữ nước tốt hơn đất xám, dính hơn khi ướt; con đường đất đỏ mùa mưa trơn như mỡ, mùa khô lại bốc bụi đỏ bám đầy quần áo, xe cộ.
Ở nhiều nơi miền Đông, dưới lớp đất mặt có tầng kết von, tức các hạt sỏi sắt nhôm màu nâu đỏ, người dân quen gọi là sỏi đỏ; sâu hơn có thể gặp lớp đá ong. Sỏi đỏ từng được khai thác làm đường đất ở nhiều vùng nông thôn Bình Dương cũ, vì nén chặt khá cứng. Đá ong được cắt làm vật liệu xây tường rào, móng nhà ở một số nơi miền Đông.
Tầng kết von, đá ong nằm nông thì cây trồng khó cắm rễ sâu, giếng đào dễ gặp tầng cứng. Người mua đất làm vườn, làm nhà nên đào thử vài hố để biết tầng đất bên dưới, hoặc hỏi hàng xóm đã đào giếng, làm móng ở gần đó.
Đất phù sa ven sông và đất dốc tụ ven suối
Phù sa ven sông Sài Gòn. Dọc sông Sài Gòn phía tây vùng huyện cũ có những dải đất phù sa mới, màu nâu sẫm, mịn, màu mỡ hơn đất xám. Đây là chỗ người dân trồng rau màu, lúa, cây ăn trái. Bù lại, đất thấp, dễ ngập khi nước sông lên.
Đất dốc tụ ven suối. Ở chân các sườn dốc nhẹ, dọc theo suối, đất từ trên cao trôi xuống tích tụ thành lớp dày, ẩm, giàu mùn hơn. Những khoảnh này thường được làm vườn, làm ruộng nhỏ, đào ao.
Đất lòng hồ. Phần lòng hồ lộ ra mùa khô là đất phù sa mịn tích tụ dưới nước, cỏ mọc nhanh. Đây là đất thuộc phạm vi công trình thuỷ lợi, không phải đất canh tác thông thường.
Đất trũng, đất ngập. Một số vùng trũng ven sông, ven suối ngập nước mùa mưa, có thể là đất phèn nhẹ hay đất gley. Diện tích không lớn nhưng cần biết khi chọn đất làm nhà.
Núi Cậu: một núi sót giữa vùng thấp
Trên nền đất gần như bằng phẳng, núi Cậu nhô lên bên hồ như một khối riêng, nhìn thấy từ xa. Về địa mạo, những ngọn núi thấp đơn độc như vậy thường được gọi là núi sót: phần đá cứng còn lại sau hàng triệu năm bào mòn, khi đất đá mềm xung quanh đã bị cuốn trôi. Miền Đông Nam Bộ có nhiều núi sót kiểu này, núi Bà Đen ở Tây Ninh là một ví dụ lớn hơn.
Núi sót tạo ra những tiểu vùng riêng: sườn núi đất mỏng, đá lộ, cây bụi và cây rừng còn sót, không trồng được cao su như đất bằng; chân núi có đất dốc tụ, ẩm hơn. Từ đỉnh và sườn núi có thể nhìn bao quát mặt hồ và vùng cao su xung quanh.
Về các công trình, tín ngưỡng, lối leo trên núi Cậu, trang có các bài riêng ở chuyên mục núi Cậu và chuyên mục điểm đến. Ở đây chỉ ghi nhận vai trò của núi trong bức tranh địa hình: một mốc tự nhiên giúp người ta định hướng khắp vùng hồ.
Suối, rạch và cách nước chảy trên mặt đất
Vùng Dầu Tiếng cũ có mạng lưới suối nhỏ, nhiều suối chỉ có nước nhiều vào mùa mưa, mùa khô cạn còn những vũng. Phía tây, các suối chảy về sông Sài Gòn; phía đông nam, nước chảy về hướng hệ rạch Thị Tính của vùng Bến Cát. Trên đất xám thoát nước tốt, mưa ngấm nhanh, nên suối không lớn, nhưng mưa to dồn dập vẫn có thể làm suối lên nhanh, tràn qua đường ngầm.
Những con đường đất băng qua suối bằng đường ngầm hay cống nhỏ là chỗ cần cẩn thận mùa mưa: nước chảy qua mặt đường trông nông nhưng đủ sức cuốn xe máy. Người địa phương thường đợi nước rút mới qua, người lạ thì hay liều.
Đất ven suối, đầu nguồn suối là nơi giữ nước cho cả vùng. Phá cây ven suối, lấp suối làm đất, đổ rác xuống suối không chỉ làm suối cạn nhanh hơn mùa khô mà còn gây ngập cục bộ mùa mưa vì nước không có đường thoát.
Đất đai đã thay đổi thế nào trong khoảng một thế kỷ
Một trăm năm trước, phần lớn vùng Dầu Tiếng là rừng. Lớp lá mục, rễ cây giữ cho đất mặt giàu mùn, ẩm, ít bị xói. Khi rừng được khai phá để lập đồn điền cao su, lớp mùn ấy bị đốt, bị cày xới, phơi nắng mưa trong những năm đầu trước khi cây cao su khép tán. Một phần lớp đất mặt quý đã mất đi theo nước mưa trong giai đoạn này.
Vườn cao su trưởng thành tạo ra một kiểu "rừng trồng" với tán khép, lá rụng che phủ, giúp đất ổn định trở lại phần nào. Nhưng mỗi chu kỳ tái canh, khi cây già bị thanh lý và trồng lại, đất lại trải qua một giai đoạn trống trải. Đất xám vốn nghèo, qua nhiều chu kỳ cần được bổ sung hữu cơ, phân bón để giữ sức sản xuất.
Thêm vào đó, việc xây hồ Dầu Tiếng trong thập niên 1980 đã nhấn chìm một vùng đất thấp ven sông thành lòng hồ, và gần đây quá trình làm đường, xây nhà, lập cơ sở sản xuất đang biến một phần đất nông nghiệp thành đất xây dựng. Nhìn đất đai qua lăng kính thời gian giúp hiểu vì sao người Dầu Tiếng lớn tuổi hay nói "đất bây giờ không như xưa".
Các loại đất chính và cách dùng thường gặp
Bảng tóm tắt ở mức khái quát để người đọc dễ hình dung:
| Loại đất | Thường gặp ở | Đặc điểm | Thường dùng cho |
|---|---|---|---|
| Đất xám trên phù sa cổ | Phần lớn vùng đất cao, bằng | Cát pha, thoát nước tốt, nghèo dinh dưỡng | Cao su, điều, khoai mì, cây ăn trái |
| Đất đỏ vàng | Các khoảnh xen kẽ | Dính hơn, giữ nước tốt hơn, có tầng kết von | Cao su, cây lâu năm |
| Phù sa ven sông | Dọc sông Sài Gòn | Mịn, màu mỡ, thấp, dễ ngập | Rau màu, lúa, cây ăn trái |
| Đất dốc tụ | Chân sườn, ven suối | Dày, ẩm, giàu mùn hơn | Vườn, ao, ruộng nhỏ |
| Đất lòng hồ | Ven hồ, lộ ra mùa khô | Phù sa mịn, ngập theo mùa | Thuộc công trình thuỷ lợi, hạn chế sử dụng |
Trong thực tế, các loại đất chuyển tiếp nhau, một thửa vườn có thể có hai ba kiểu đất. Kết quả phân tích mẫu đất mới cho biết chính xác độ chua, dinh dưỡng của từng nơi.
Chọn đất làm nhà, làm vườn: vài điều nên kiểm
Với người mới chuyển về Dầu Tiếng, đất đai và địa hình ảnh hưởng trực tiếp tới việc ở, việc làm:
- Cao độ so với sông, suối: hỏi hàng xóm mùa mưa lớn nước lên tới đâu; tránh làm nhà ở chỗ trũng ven suối, ven sông.
- Tầng đất bên dưới: đào thử để biết có tầng sỏi đỏ, đá ong nông không, ảnh hưởng tới móng nhà và đào giếng.
- Nước ngầm: giếng của hàng xóm sâu bao nhiêu, mùa khô có cạn không; đất xám thường phải khoan sâu.
- Đường vào: đường đất đỏ mùa mưa đi được không, có qua đường ngầm suối không.
- Vị trí so với hồ: có nằm trong hành lang bảo vệ hồ chứa hay không, kiểm tại cơ quan đăng ký đất đai.
Những câu hỏi này không tốn tiền, chỉ tốn vài buổi đi hỏi, nhưng tránh được nhiều phiền toái lâu dài. Người bán đất thường chỉ nói điểm mạnh; người ở lâu bên cạnh mới nói điểm yếu.
Câu hỏi thường gặp
Đất Dầu Tiếng có tốt để trồng trọt không?
Tùy cây. Đất xám phổ biến ở đây nghèo dinh dưỡng nhưng thoát nước tốt, tầng dày, hợp cao su, điều, khoai mì, một số cây ăn trái. Rau màu và cây ngắn ngày cần bón nhiều hữu cơ và tưới đều. Đất phù sa ven sông màu mỡ hơn nhưng dễ ngập.
Sỏi đỏ là gì?
Là các hạt kết von màu nâu đỏ nằm dưới lớp đất mặt ở nhiều nơi miền Đông, hình thành do sắt, nhôm tích tụ trong điều kiện nóng ẩm. Sỏi đỏ nén chặt khá cứng, từng được dùng làm đường đất nông thôn. Tầng sỏi đỏ nông làm cây khó cắm rễ sâu.
Núi Cậu có phải núi lửa không?
Không có cơ sở cho rằng núi Cậu là núi lửa. Núi Cậu được xem là núi sót, tức phần đá cứng còn lại sau quá trình bào mòn lâu dài, giống nhiều ngọn núi thấp đơn độc khác ở miền Đông Nam Bộ.
Vì sao đường đất ở Dầu Tiếng mùa mưa trơn như vậy?
Đất đỏ vàng và đất có nhiều hạt mịn khi ngấm nước trở nên dẻo, trơn, bám bánh xe. Mùa khô lại thành bụi. Đi đường đất mùa mưa nên giảm tốc, tránh phanh gấp, và tránh đi ngay sau cơn mưa lớn.
Mua đất ven suối có nên không?
Cần cân nhắc. Đất ven suối thường màu mỡ, có nước, nhưng có thể ngập khi mưa lớn và nằm trong hành lang bảo vệ nguồn nước. Hỏi hàng xóm về mức nước lớn nhất các năm và kiểm tra quy hoạch, hành lang trước khi mua.