Thợ cạo mủ ở Dầu Tiếng làm việc vào ban đêm, trong lô cây tối, đi lại bằng xe máy trên đường đất, tiếp xúc với côn trùng, rắn và một số hoá chất. Những rủi ro chính gồm tai nạn giao thông trên đường lô, rắn cắn, ong đốt, muỗi truyền bệnh, hoá chất bắn vào da mắt, đau lưng cổ tay do lặp lại một động tác, và rối loạn giấc ngủ do thức đêm kéo dài. Phần lớn phòng được bằng những thói quen đơn giản.
Bài này tổng hợp kinh nghiệm chung của nghề và những lời khuyên an toàn phổ biến. Đây không phải lời khuyên y khoa: khi có triệu chứng bệnh, tai nạn hay nghi ngộ độc, hãy đến cơ sở y tế và làm theo chỉ định của bác sĩ. Người lao động trong công ty cao su còn có quy định bảo hộ lao động riêng của đơn vị, cần nắm và làm theo.
Đường lô ban đêm: rủi ro lớn nhất hay bị coi nhẹ
Nhiều thợ cạo kể rằng điều đáng sợ nhất không phải rắn mà là đường. Đường lô đất đỏ, đất xám mùa mưa trơn trượt, có ổ gà, rễ cây nổi; mùa khô thì bụi và cát lún. Đi xe máy lúc hai, ba giờ sáng, mắt còn ngái ngủ, đèn đội đầu chiếu loá, rất dễ té. Trên đường lớn, xe tải chở mủ, chở gỗ chạy đêm cũng là mối nguy.
Những thói quen giảm rủi ro: đội mũ bảo hiểm cả khi chỉ đi đường lô ngắn; giữ đèn xe sáng, gắn thêm đèn phản quang; đi chậm, nhất là đoạn có sương mù; không chở thùng mủ quá nặng, cột chặt để khỏi lệch; không uống rượu bia trước ca. Ngủ đủ từ đầu tối là cách phòng tai nạn rẻ nhất.
Khi về, chở thùng mủ đầy trên đường lớn đông xe vào buổi sáng, cần đi sát lề, bật xi nhan rõ khi rẽ vào đường lô. Nhiều tai nạn xảy ra đúng ở chỗ đường lô nhập vào đường tỉnh.
Rắn, ong, kiến và côn trùng
Rắn. Lô cao su, nhất là gần bờ suối, gò mối, đống cành lá, có thể có rắn, trong đó có loài có độc. Mang ủng hoặc giày cao cổ, dùng đèn soi đường trước khi bước, không thò tay vào hốc cây, đống lá. Gặp rắn thì đứng yên rồi lùi chậm, không tìm cách bắt hay đánh.
Khi bị rắn cắn. Giữ bình tĩnh, hạn chế cử động phần bị cắn, tháo nhẫn, vòng ở chi bị cắn, và đưa người bị cắn đến cơ sở y tế càng sớm càng tốt. Không rạch vết cắn, không hút nọc bằng miệng, không đắp lá hay các mẹo truyền miệng làm mất thời gian. Nếu có thể, nhớ hình dạng con rắn để mô tả cho bác sĩ, nhưng không cố bắt nó.
Ong và ong vò vẽ. Tổ ong có thể nằm trên cây, trong bụi rậm cạnh lô. Bị đốt nhiều nốt, hoặc người có tiền sử dị ứng bị đốt, cần đưa đi cấp cứu ngay vì có thể sốc phản vệ. Thấy tổ ong gần phần cây của mình thì báo tổ đội hoặc nhờ người có kinh nghiệm xử lý, không tự đốt tổ vào ban đêm.
Kiến, rết, bọ. Gây đau, ngứa, sưng. Mặc áo dài tay, cổ tay áo bó, đeo găng. Nếu sưng lan rộng, khó thở hay sốt, đi khám.
Muỗi và bệnh truyền qua muỗi
Rừng cao su ẩm, nhiều chỗ đọng nước như chén mủ bỏ không, vỏ lon, lốp xe cũ, là nơi muỗi sinh sản. Thợ cạo ra vào lô đúng giờ muỗi hoạt động mạnh. Bệnh sốt xuất huyết do muỗi truyền xuất hiện ở nhiều vùng miền Nam, nhất là mùa mưa. Sốt rét từng là nỗi lo lớn của công nhân đồn điền cao su miền Đông trong quá khứ; nhờ các chương trình phòng chống nhiều năm, tình hình đã khác xa, nhưng người đi làm vùng rừng vẫn không nên chủ quan.
Phòng bệnh bắt đầu từ việc giảm chỗ muỗi đẻ: úp chén mủ không dùng, dọn vỏ chai, lon, lốp quanh nhà và đầu lô; dùng kem hoặc thuốc xua muỗi khi vào lô; mặc quần áo dài; ngủ màn vào ban ngày vì muỗi truyền sốt xuất huyết thường đốt ban ngày, đúng lúc thợ cạo đang ngủ bù.
Khi có sốt cao, đau đầu, đau cơ, mệt lả, phát ban hoặc chảy máu chân răng, chảy máu cam, nên đi khám sớm, đừng tự mua thuốc hạ sốt rồi tiếp tục đi cạo. Bác sĩ mới xác định được bệnh và hướng điều trị.
Hoá chất trong vườn cao su
Thợ cạo có thể tiếp xúc với nhiều loại hoá chất: chất kích thích mủ bôi lên miệng cạo, thuốc trị bệnh mặt cạo, thuốc bảo vệ thực vật phun cho vườn, chất chống đông hay axit đánh đông mủ. Mỗi loại có mức độ nguy hiểm khác nhau, nhưng nguyên tắc chung giống nhau: chỉ dùng khi được hướng dẫn, đọc kỹ nhãn, đeo găng tay, khẩu trang, kính, không ăn uống hay hút thuốc khi đang dùng, rửa tay kỹ sau khi làm.
Không chiết hoá chất sang chai nước uống, không để trong bếp hay nơi trẻ em với tới. Vỏ chai, bao bì sau khi dùng gom đúng chỗ, không vứt xuống mương, suối, hồ. Vùng Dầu Tiếng nằm ở thượng nguồn sông Sài Gòn và bên hồ lớn; vứt bao bì hoá chất bừa bãi là ảnh hưởng nguồn nước của rất nhiều người.
Nếu bị hoá chất dính vào mắt, rửa ngay bằng nhiều nước sạch; nếu nuốt phải, hít phải thấy chóng mặt, buồn nôn, khó thở, đưa đến cơ sở y tế ngay, mang theo bao bì hay tên hoá chất để bác sĩ biết.
Đau lưng, đau vai, cổ tay: bệnh của một động tác lặp lại
Mỗi đêm thợ cạo lặp lại một động tác kéo dao hàng trăm lần, cúi người khi cạo thấp, với tay khi cạo cao, đi bộ nhiều cây số trong lô, xách thùng mủ nặng. Lâu năm, nhiều người bị đau thắt lưng, đau vai gáy, tê bì cổ tay, đau khớp gối. Những chứng đau này đến từ từ nên hay bị xem nhẹ cho tới khi ảnh hưởng tới việc làm.
Một số thói quen giúp giảm tải: xách thùng mủ bằng cả hai tay hoặc dùng đòn gánh, xe đẩy thay vì một tay; khi cạo đoạn thấp thì khuỵu gối thay vì gập lưng; nghỉ vài phút sau mỗi hàng cây, xoay cổ tay, vai; giữ dao bén để giảm lực kéo. Buổi chiều có thể đi bộ nhẹ, vươn vai, thay vì nằm suốt.
Khi đau kéo dài, đau lan xuống chân, tê yếu tay chân, hay đau làm mất ngủ, nên đi khám để bác sĩ xác định nguyên nhân. Không tự dùng thuốc giảm đau kéo dài hay các loại thuốc không rõ nguồn gốc bán dạo; nhiều loại có thể hại dạ dày, gan, thận.
Thức đêm nhiều năm: giấc ngủ và sức khoẻ
Làm việc ban đêm kéo dài làm đảo lộn nhịp sinh học. Người ngủ ban ngày thường ngủ không sâu vì nắng, nóng, tiếng ồn. Thiếu ngủ tích tụ làm giảm tập trung, tăng nguy cơ tai nạn, và theo nhiều nghiên cứu về lao động ca đêm, có liên quan đến một số vấn đề sức khoẻ lâu dài như tim mạch, chuyển hoá, tiêu hoá.
Một vài cách gia đình làm cao su hay dùng: làm một góc ngủ tối và mát bằng rèm dày, quạt; giữ giờ ngủ ổn định cả trong những ngày không cạo; hạn chế cà phê, nước tăng lực về cuối ca để dễ ngủ khi về; ăn bữa chính đủ chất, không chỉ ăn vặt. Người nhà giữ yên lặng buổi trưa cũng là một cách chăm sóc nhau.
Khám sức khoẻ định kỳ giúp phát hiện sớm những vấn đề như cao huyết áp, đường huyết. Công nhân công ty thường được khám theo chế độ của đơn vị; người cạo thuê, hộ tiểu điền nên chủ động khám ở cơ sở y tế gần nhà, có bảo hiểm y tế thì dùng.
Người mới vào nghề, phụ nữ và người lớn tuổi
Người mới vào nghề dễ gặp tai nạn hơn vì chưa quen đường lô, chưa quen cầm dao trong bóng tối, và hay cố cho kịp phần cây. Những tuần đầu nên đi cùng người có kinh nghiệm, cạo chậm mà chắc, và học cách mài dao, cầm dao an toàn trước khi lo tới tốc độ. Vết đứt tay do dao cạo là chuyện thường gặp với người mới.
Phụ nữ làm cạo mủ rất đông ở các vùng cao su. Ngoài những rủi ro chung, chị em mang thai cần hỏi ý kiến bác sĩ về việc tiếp tục làm ca đêm, mang vác nặng và tiếp xúc hoá chất trong vườn; với công nhân công ty, quy định về lao động nữ mang thai và nuôi con nhỏ được áp dụng theo luật lao động và quy chế đơn vị. Đi làm một mình giữa đêm cũng là nỗi lo về an ninh, nên đi theo nhóm hoặc giữ liên lạc với người nhà.
Người lớn tuổi vẫn đi cạo là chuyện quen ở nhiều gia đình. Họ có kinh nghiệm nhưng sức khoẻ giảm: huyết áp, tim mạch, xương khớp. Đi làm một mình giữa lô tối khi có bệnh nền là rủi ro thật. Nên khám định kỳ, mang theo thuốc đang dùng theo chỉ định của bác sĩ, và để con cháu biết phần cây đang cạo.
Với mọi nhóm, có một nguyên tắc chung: khi thấy trong người không ổn, chóng mặt, tức ngực, sốt, thì nghỉ ca đó. Một đêm mủ mất đi không đáng gì so với một tai nạn giữa lô tối không ai biết. Người trong tổ cũng nên để ý nhau, thấy ai mệt bất thường thì khuyên về sớm.
Túi đồ nhỏ nên mang theo mỗi ca
Không cần cầu kỳ, nhưng một túi đồ nhỏ treo trên xe có thể giúp nhiều trong những tình huống bất ngờ giữa đêm:
- Đèn dự phòng và pin.
- Nước uống, ít đồ ăn nhẹ.
- Băng dán, gạc sạch để xử lý vết xước, vết đứt tay do dao.
- Kem hoặc thuốc xua muỗi.
- Điện thoại đã sạc, lưu số người nhà và tổ trưởng.
- Một chiếc còi nhỏ để gọi người khi cần.
- Áo mưa mỏng cho mùa mưa.
Với vết đứt tay sâu, chảy máu nhiều, vết rắn cắn, ong đốt nhiều nốt, thì túi đồ này chỉ để xử lý tạm thời trên đường đưa người tới cơ sở y tế.
Nhiều tổ cạo còn thống nhất với nhau một điểm hẹn quen ở đầu lô và một giờ hẹn gặp lại sau ca. Ai không ra đúng giờ thì người khác gọi điện hoặc đi tìm. Cách làm đơn giản này đã giúp phát hiện kịp nhiều trường hợp té xe, ngất xỉu giữa lô trong đêm, khi không ai nhìn thấy.
Câu hỏi thường gặp
Bị rắn cắn khi đang cạo mủ thì làm gì trước tiên?
Giữ bình tĩnh, hạn chế cử động chi bị cắn, tháo nhẫn vòng ở vùng đó và đưa người bị cắn đến cơ sở y tế càng sớm càng tốt. Không rạch vết cắn, không hút nọc, không đắp lá thuốc làm mất thời gian.
Thợ cạo mủ có dễ bị sốt xuất huyết không?
Vườn cao su ẩm và có nhiều chỗ đọng nước nên muỗi nhiều. Thợ cạo ngủ ban ngày đúng lúc muỗi truyền sốt xuất huyết hoạt động, nên cần ngủ màn, dọn chỗ đọng nước và đi khám sớm khi sốt cao.
Đau lưng vì cạo mủ lâu năm nên làm gì?
Điều chỉnh tư thế như khuỵu gối khi cạo thấp, xách thùng mủ bằng hai tay, nghỉ giữa các hàng. Nếu đau kéo dài, lan xuống chân hay tê yếu tay chân thì cần đi khám, không tự dùng thuốc giảm đau lâu dài.
Chất kích thích mủ có độc không?
Đây là hoá chất cần dùng đúng hướng dẫn, đeo găng tay, tránh dính vào da, mắt và không để gần đồ ăn, trẻ em. Nếu dính vào mắt hoặc thấy khó chịu sau khi dùng, rửa sạch và đến cơ sở y tế.
Làm sao ngủ ngon ban ngày sau ca cạo đêm?
Làm góc ngủ tối, mát, ít ồn; giữ giờ ngủ đều; hạn chế cà phê cuối ca; ăn đủ bữa. Nếu mất ngủ kéo dài ảnh hưởng tới sức khoẻ và công việc, nên đi khám để được bác sĩ tư vấn.
Người cạo thuê có được bảo hiểm khi bị tai nạn không?
Cạo thuê cho hộ gia đình thường không có bảo hiểm như công nhân công ty. Người cạo nên tự tham gia bảo hiểm y tế, cân nhắc bảo hiểm tai nạn và thoả thuận trước với chủ vườn về trách nhiệm khi có tai nạn.