Ở vườn cao su Dầu Tiếng, người ta phân mủ thành hai nhóm lớn: mủ nước là phần mủ lỏng trắng như sữa hứng trong chén sau mỗi đêm cạo; mủ tạp là các phần mủ đã đông, gồm mủ chén đông trong chén, mủ dây bám ở miệng cạo, mủ đất rơi xuống gốc. Mỗi loại được thu gom, bảo quản và tính giá khác nhau, và chất lượng phụ thuộc rất nhiều vào cách người thợ giữ mủ sạch.
Người mới vào nghề, người mới mua vườn hay người làm thu mua đều cần nắm chuyện này, vì chênh lệch giữa mủ sạch và mủ bẩn, giữa độ mủ cao và thấp, cộng dồn qua một mùa là đáng kể. Bài này không nêu giá mủ, vì giá thay đổi theo thị trường thế giới từng ngày; chỉ giải thích cách phân loại, cách đo và các thói quen giữ chất lượng.
Mủ là gì và vì sao nó đông lại
Mủ cao su là một chất lỏng dạng nhũ tương: những hạt cao su rất nhỏ lơ lửng trong nước, cùng với protein, đường, muối khoáng và một số chất khác. Khi mới chảy ra khỏi thân cây, mủ có màu trắng đục, hơi sánh. Để ra ngoài không khí, vi khuẩn trong mủ và ngoài môi trường bắt đầu lên men, làm môi trường mủ chua dần; đến một mức, các hạt cao su kết lại với nhau thành khối đông. Đó là lý do mủ để lâu trong chén sẽ đông, và mủ dính trên miệng cạo khô lại thành sợi.
Hiểu cơ chế này giúp hiểu các thói quen của nghề. Muốn giữ mủ lỏng để bán dạng mủ nước, phải trút sớm, đựng thùng sạch, và ở nơi có quy định thì thêm chất chống đông. Muốn làm mủ đông chủ động, người ta thêm axit loãng để mủ đông nhanh và đều. Còn mủ để tự đông ngoài vườn, lẫn lá, đất, nước mưa, sẽ là mủ chất lượng thấp, có mùi, khó chế biến.
Hàm lượng cao su khô trong mủ nước, người trong nghề gọi tắt là độ mủ hay độ khô, thay đổi theo giống, tuổi cây, mùa, thời điểm trong năm và cả chế độ cạo. Mủ đầu mùa mưa thường loãng hơn, mủ cuối mùa đặc hơn. Đó là lý do người mua không chỉ cân mà còn đo độ.
Các loại mủ thường gặp ở vườn cao su
Tên gọi có thể khác chút ít giữa các vùng và giữa công ty với đại lý, nhưng cách chia dưới đây là phổ biến ở miền Đông Nam Bộ.
| Loại mủ | Hình thành thế nào | Thu gom, bảo quản | Lỗi hay gặp |
|---|---|---|---|
| Mủ nước | Mủ lỏng chảy vào chén sau khi cạo, trút trong buổi sáng | Đựng thùng sạch, kín, chở đi giao sớm; có nơi thêm chất chống đông | Để lâu dưới nắng, lẫn nước mưa, lá, đất |
| Mủ chén | Phần mủ đông lại trong chén sau khi trút, hoặc mủ chảy muộn đông trong chén | Gom định kỳ, để nơi râm, ráo, không ngâm nước | Ngâm nước cho nặng ký, lẫn đất đá |
| Mủ dây | Sợi mủ khô bám dọc miệng cạo cũ | Thợ gỡ trước khi cạo lát mới, gom vào giỏ riêng | Gỡ không sạch làm bẩn lát cạo mới |
| Mủ đất | Mủ rơi ra ngoài, đông dưới gốc cây | Nhặt riêng, thường chất lượng thấp nhất | Lẫn đất cát nhiều, khó làm sạch |
| Mủ đông chủ động | Mủ nước được đánh đông bằng axit loãng thành khối hoặc tấm | Phơi, ép, để nơi thoáng | Dùng sai chất, sai liều, để mủ thối |
Mủ chén, mủ dây, mủ đất gộp lại thường được gọi chung là mủ tạp. Mỗi đơn vị thu mua có quy định riêng về phân hạng, nên khi bán nên hỏi rõ họ chia hạng thế nào trước khi giao.
"Độ mủ" và cách tính tiền mủ
Khi giao mủ nước, người mua không trả tiền theo số ký mủ ướt mà quy về lượng cao su khô chứa bên trong. Họ lấy một mẫu nhỏ, làm khô hoặc đo bằng thiết bị, ra một tỉ lệ phần trăm, rồi nhân với trọng lượng mủ để ra số ký quy khô. Vì vậy hai thùng mủ cùng nặng có thể được trả tiền khác nhau.
Một ví dụ giả định để hình dung: thùng mủ nặng 40 ký, đo được độ mủ 30%, thì quy ra 12 ký cao su khô. Nếu thùng khác cũng 40 ký mà độ chỉ 25% thì quy ra 10 ký. Số tiền trả theo đơn giá mủ quy khô của ngày hôm đó, mà trang này không nêu vì thay đổi liên tục. Mủ tạp thì thường được tính theo ký mủ đông nhân với một hệ số hay đơn giá riêng tuỳ chất lượng.
Chính vì cách tính này, tranh chấp quen thuộc giữa người bán và người mua là chuyện đo độ. Lời khuyên chung của người làm lâu năm: giao cho nơi có cách đo rõ ràng, được xem mẫu đo, ghi lại độ mỗi lần giao trong sổ riêng, và nếu thấy độ tụt bất thường so với những ngày trước mà mủ không có gì khác thì hỏi lại ngay.
Những thói quen giữ mủ sạch
Chén, máng, thùng sạch. Mủ đông bám trong chén nếu không gom sẽ làm mủ nước hôm sau chua nhanh. Thùng chứa rửa sạch sau mỗi ca. Đây là việc đơn giản nhưng tác động lớn đến chất lượng.
Trút mủ đúng giờ. Trút quá muộn, mủ đã đông một phần trong chén, lượng mủ nước giảm, mủ chén tăng. Trút quá sớm thì mủ chưa chảy hết. Người thợ quen vườn biết giờ trút hợp lý của từng mùa.
Che mưa. Nước mưa chảy vào chén làm loãng mủ, giảm độ, có khi làm tràn. Mái che mưa và úp chén đúng lúc giữ được chất lượng trong mùa mưa.
Không pha thêm gì vào mủ. Pha nước, bột, đất để tăng ký là gian lận, dễ bị phát hiện khi đo, làm hỏng uy tín của người bán và có thể bị từ chối mua. Ở chiều ngược lại, người mua cũng không được tự ý trừ hạng mà không giải thích.
Tách riêng từng loại. Không trộn mủ đất vào mủ chén, không trộn mủ tạp vào mủ nước. Tách riêng giúp được trả đúng giá từng loại, thay vì cả mẻ bị kéo xuống hạng thấp nhất.
Chất chống đông và axit đánh đông: an toàn trước hết
Ở một số nơi, mủ nước được thêm chất chống đông, phổ biến là dung dịch amoniac loãng, để giữ lỏng trong lúc chở về nhà máy. Mủ đông chủ động thì dùng axit loãng. Cả hai đều là hoá chất có thể gây hại nếu dùng sai: amoniac có mùi hắc, gây cay mắt, hại đường thở; axit đậm đặc gây bỏng da và mắt.
Nguyên tắc chung là chỉ dùng loại và nồng độ do đơn vị thu mua hoặc kỹ thuật viên hướng dẫn, đeo găng tay, kính khi pha, để xa tầm tay trẻ em, không đựng trong chai nước uống, không đổ thừa xuống ao, mương. Nếu bị dính vào mắt hay da, rửa ngay bằng nhiều nước sạch và đến cơ sở y tế gần nhất để được bác sĩ xem, đừng tự chữa bằng mẹo dân gian.
Trang này không hướng dẫn liều lượng cụ thể, vì nó tuỳ loại mủ, mục đích chế biến và quy định của nơi mua.
Đường đi của mủ sau khi rời vườn
Mủ của công nhân công ty được giao về điểm tập kết của đội, nông trường, rồi chở về nhà máy chế biến. Mủ của vườn tiểu điền thường được bán cho đại lý hay điểm thu mua trong xã, có khi người mua chạy xe tới tận nhà. Đại lý gom lại, có khi sơ chế, rồi bán tiếp cho nhà máy.
Ở nhà máy, mủ nước có thể được ly tâm thành mủ kem đậm đặc dùng cho các sản phẩm nhúng như găng tay, nệm; hoặc được đánh đông, cán, sấy thành cao su khối các hạng. Mủ tạp được rửa, cán, cắt nhỏ, sấy thành các hạng cao su khác. Phần chế biến công nghiệp và các doanh nghiệp trong vùng được kể ở mục doanh nghiệp của trang.
Với người trồng, hiểu đường đi này giúp hiểu vì sao người mua quan tâm sạch và độ đến vậy: mủ bẩn làm tốn công rửa, mủ chua làm hỏng mẻ ly tâm, mủ độ thấp làm tốn chi phí chở nước.
Vườn nhỏ nên bán mủ nước hay làm mủ đông
Hộ tiểu điền ở vùng Dầu Tiếng thường đứng trước lựa chọn: bán mủ nước ngay trong buổi sáng, hay để mủ đông, đánh đông rồi bán dần. Bán mủ nước có ưu điểm là nhận tiền nhanh, không phải cất giữ, không mùi; nhưng phụ thuộc vào việc có người mua tới tận nơi đúng giờ, và mỗi lần đo độ là một lần có thể lệch.
Làm mủ đông thì linh hoạt hơn: có thể để vài ngày, gom đủ rồi bán, chọn thời điểm bán. Đổi lại, mủ đông để lâu bốc mùi rất nặng, ảnh hưởng hàng xóm, thu hút ruồi; nếu để gần nhà, gần giếng nước hay mương thì nước rỉ từ mủ làm ô nhiễm. Đây là chuyện hay gây xích mích trong các xóm cao su. Người làm mủ đông nên để xa nhà ở, xa nguồn nước, có che đậy, và không đổ nước rỉ ra đường.
Không có lựa chọn nào luôn đúng. Nhiều nhà kết hợp: mùa cao điểm bán mủ nước hằng ngày, những ngày lẻ hay cuối mùa thì gom mủ đông. Quan trọng là chọn cách mà gia đình làm được đều đặn và sạch sẽ, vì chất lượng mủ quyết định giá nhiều hơn là chọn hình thức bán.
Một điểm nữa là sức lao động trong nhà. Bán mủ nước đòi hỏi có người chở đi giao ngay sau khi trút, đúng lúc thợ cạo đã mệt sau cả đêm. Làm mủ đông thì việc dồn vào buổi chiều hay những ngày rảnh. Gia đình có hai lao động thường thấy bán mủ nước dễ hơn; nhà chỉ có một người làm thường nghiêng về mủ đông.
Những câu nên hỏi khi bán mủ lần đầu
Người mới mua vườn hay mới tự cạo vườn nhà thường lúng túng khi bán mủ. Một số câu nên hỏi trước khi giao: bên mua nhận những loại mủ nào, phân hạng mủ tạp ra sao, đo độ bằng cách nào và có cho xem mẫu không, cân loại gì và có cho kiểm cân không, trả tiền lúc nào, có ghi phiếu hay sổ không.
Không nên chọn nơi bán chỉ vì giá báo cao hơn vài phần trăm. Nơi báo giá cao mà đo độ thấp, cân thiếu, trả chậm thì cuối cùng vẫn thiệt. Người trong vùng thường giữ một hai mối quen, theo dõi lâu dài, và so sánh tổng số tiền thực nhận sau một tháng thay vì so giá từng ngày.
Nếu phát sinh tranh chấp, giữ lại phiếu cân, sổ ghi chép và nói chuyện thẳng thắn với bên mua trước. Trường hợp không giải quyết được, có thể nhờ trưởng ấp, chính quyền xã hòa giải.
Câu hỏi thường gặp
Mủ nước và mủ tạp khác nhau thế nào?
Mủ nước là mủ còn lỏng trút từ chén trong buổi sáng sau khi cạo. Mủ tạp là các loại mủ đã đông như mủ chén, mủ dây, mủ đất. Hai loại được thu gom, bảo quản và tính giá khác nhau.
Độ mủ là gì?
Độ mủ hay độ khô là tỉ lệ cao su khô có trong mủ nước. Người mua đo tỉ lệ này rồi nhân với trọng lượng mủ để ra lượng mủ quy khô làm căn cứ trả tiền, nên hai thùng nặng bằng nhau có thể được trả khác nhau.
Vì sao độ mủ lúc cao lúc thấp?
Độ mủ thay đổi theo mùa, giống, tuổi cây, chế độ cạo và thời tiết. Mủ đầu mùa mưa hay sau đợt mưa lớn thường loãng hơn. Nếu độ tụt bất thường mà vườn không có gì thay đổi thì nên hỏi lại cách đo.
Có nên ngâm mủ chén cho nặng ký không?
Không. Đó là gian lận, dễ bị phát hiện, làm mất uy tín và có thể bị từ chối mua. Mủ ngâm nước còn dễ thối, giảm chất lượng, cuối cùng người bán vẫn thiệt.
Dính chất chống đông hay axit vào mắt thì làm gì?
Rửa ngay bằng thật nhiều nước sạch trong nhiều phút và đến cơ sở y tế gần nhất để được bác sĩ khám. Không dùng mẹo dân gian, không dụi mắt. Lần sau nhớ đeo kính và găng khi pha.
Mủ cao su ở Dầu Tiếng được bán đi đâu?
Mủ công nhân công ty giao về nhà máy của đơn vị. Mủ tiểu điền thường bán cho đại lý, điểm thu mua trong xã, rồi đi tiếp về các nhà máy chế biến trong và ngoài vùng.