Trong các cuộc kháng chiến, ở vùng Dầu Tiếng và Tam giác sắt, người dân và lực lượng kháng chiến đã đào nhiều hầm bí mật và địa đạo để trú ẩn, cất giấu và di chuyển. Đất ở nhiều nơi trong vùng đủ chắc để đào sâu mà ít sập; hệ thống hầm được nguỵ trang kỹ, có lỗ thông hơi, có nơi nhiều tầng. Phần lớn đã sập hoặc bị phá trong chiến tranh và trong quá trình khai hoang sau này; một số hầm cũ vẫn còn trong đất và có thể nguy hiểm.
Bài này giải thích cấu tạo chung của hầm, địa đạo ở vùng miền Đông, đời sống dưới đất qua các tư liệu đã công bố, và những điều cần biết khi gặp hầm cũ trong vườn, trong đất làm nhà hôm nay. Trang không mô tả vị trí cụ thể của hầm nào ở Dầu Tiếng vì không có thông tin chắc chắn. Địa đạo Củ Chi và khu di tích địa đạo Tam giác sắt phía Bến Cát chỉ được nhắc như điểm mốc để so sánh.
Vì sao vùng này đào được hầm
Không phải đất nào cũng đào được địa đạo. Đất cát dễ sập, đất bùn ngập nước. Ở vùng giáp ranh Dầu Tiếng, Bến Cát, Củ Chi, nhiều nơi có lớp đất sét pha, đất đỏ vàng có kết cấu chặt, khi đào thành vách thì đứng được, mùa khô cứng lại, mùa mưa không mềm quá nhanh. Mực nước ngầm ở vùng đất gò đủ sâu để đào xuống mà không gặp nước.
Những điều kiện ấy kết hợp với rừng cây che phủ phía trên, cho phép đào hầm, địa đạo kéo dài và nguỵ trang miệng hầm dưới lớp lá, gốc cây, bụi rậm. Địa đạo Củ Chi bên kia sông Sài Gòn là ví dụ nổi tiếng nhất của kiểu công trình này. Phía Tam giác sắt và vùng Dầu Tiếng cũ cũng có hầm, địa đạo, quy mô và vị trí cụ thể được ghi trong lịch sử địa phương.
Ngược lại, ở những vùng đất trũng ven sông, hầm thường nông hơn, phải làm kiểu khác, và dễ ngập trong mùa mưa. Sự khác biệt về đất giải thích vì sao không phải nơi nào trong vùng cũng có địa đạo như nhau.
Các loại hầm thường được mô tả
Hầm trú ẩn gia đình. Hầm đơn giản đào trong nhà hoặc sát nhà, để trú khi có pháo kích, máy bay. Nhiều gia đình ở các vùng chiến sự đều có loại hầm này.
Hầm bí mật. Hầm có miệng nguỵ trang kỹ, dùng để cất giấu người, tài liệu, lương thực. Miệng hầm có thể nằm dưới bụi tre, dưới bếp, dưới chuồng gia súc, dưới bờ ruộng. Bên trong thường chật, chỉ đủ cho vài người.
Địa đạo. Đường hầm kéo dài nối nhiều điểm với nhau, có khi nhiều tầng, có ngách rẽ, có chỗ phình rộng làm nơi họp, nơi nghỉ, nơi để đồ. Lỗ thông hơi được nguỵ trang trên mặt đất. Địa đạo cho phép di chuyển giữa các làng, các điểm mà không lộ trên mặt đất.
Hầm tại chỗ của đơn vị. Các cơ quan, đơn vị kháng chiến có hầm làm việc, hầm cứu thương, kho, thường gắn với hệ thống địa đạo hay nằm trong rừng.
Đời sống dưới đất qua các tư liệu
Các hồi ký và tư liệu về địa đạo vùng miền Đông kể về một cuộc sống cực kỳ khắc nghiệt: không khí ngột ngạt, tối tăm, ẩm thấp; ăn uống thiếu thốn; muỗi, rắn rết, kiến; bệnh tật, nhất là sốt rét; tiếng bom đạn trên đầu. Có người phải ở dưới hầm nhiều ngày liền khi có hành quân lớn.
Để nấu ăn mà không bị phát hiện qua khói, lực lượng kháng chiến dùng kiểu bếp có hệ thống dẫn khói qua nhiều ngăn, tỏa ra xa và lan mỏng trên mặt đất, thường được gọi là bếp Hoàng Cầm theo tên người được cho là sáng kiến ra. Kiểu bếp này được dùng ở nhiều chiến trường và nay được tái hiện ở các khu di tích.
Phụ nữ, người già, trẻ em cũng có lúc phải xuống hầm. Nhiều câu chuyện được kể lại về những đứa trẻ sinh ra trong hầm, những người mẹ bịt miệng con cho khỏi khóc khi có quân đi qua phía trên. Những câu chuyện ấy là phần không thể thiếu khi nói về địa đạo, vì nó cho thấy chiến tranh không chỉ là chuyện của người cầm súng.
Hầm, địa đạo sau chiến tranh
Trong chiến tranh, nhiều hầm, địa đạo bị phá bằng bom, thuốc nổ, máy ủi, hoặc bị bơm khí, bơm nước. Sau năm 1975, phần còn lại dần sập theo thời gian, hoặc bị san lấp khi người dân khai hoang, trồng cây, làm nhà. Chỉ một số đoạn được giữ lại, gia cố, tái hiện ở các khu di tích để tham quan.
Ở vùng Dầu Tiếng cũ, như nhiều vùng nông thôn từng là chiến trường, người dân đôi khi còn phát hiện miệng hầm cũ khi cày đất, đào móng nhà, đào ao. Đất phía trên hầm cũ có thể lún sụt sau những trận mưa lớn. Đây là chuyện thực tế mà người mua đất, làm nhà trong vùng nên biết.
Đáng nói hơn, hầm cũ có thể còn chứa vật nổ, đạn dược bỏ lại. Vì vậy phát hiện hầm cũ không phải là chuyện để tò mò khám phá mà là chuyện cần báo chính quyền.
Những hiểu lầm hay gặp về địa đạo
"Địa đạo nào cũng là một mạng lưới nối liền hàng trăm cây số." Con số về tổng chiều dài địa đạo ở một số vùng được nhắc nhiều, nhưng không có nghĩa mọi nơi đều có địa đạo liền mạch. Ở nhiều vùng, hệ thống gồm nhiều đoạn, nhiều cụm hầm riêng lẻ, nối với nhau ở mức độ khác nhau. Ở phía Dầu Tiếng cũ, quy mô cụ thể nên tra trong lịch sử địa phương.
"Địa đạo được đào xong một lần." Thực tế địa đạo được đào, sửa, mở rộng, đào lại liên tục qua nhiều năm, vì bị phá, bị sập, hay vì nhu cầu thay đổi. Nhiều đoạn bị bỏ, nhiều đoạn mới mở.
"Đoạn địa đạo ở khu di tích là nguyên bản." Đoạn mở cho khách tham quan thường đã được gia cố, mở rộng để đảm bảo an toàn, khác với kích thước thật thời chiến vốn chật hẹp hơn nhiều. Các khu di tích thường có đoạn giữ kích thước gốc để khách so sánh.
"Hầm cũ trong vườn là vô hại." Hầm cũ có thể sập, có thể thiếu ô xy, có thể còn vật nổ. Đó là lý do cần báo chính quyền thay vì tự khám phá.
Gặp miệng hầm cũ, đất sụt bất thường: nên làm gì
Nếu khi làm vườn, làm nhà, đào ao mà phát hiện miệng hầm, khoảng rỗng dưới đất hay đất sụt thành hố bất thường, các bước an toàn theo lời khuyên chung:
- Dừng ngay việc đào, cày, không cho máy móc chạy tiếp qua chỗ đó.
- Không chui vào, không thò tay, không thả đèn, không đốt lửa xuống hầm để xem; không khí trong hầm có thể thiếu ô xy, hầm có thể sập, có thể có vật nổ.
- Rào hoặc cắm cọc đánh dấu khu vực, giữ trẻ em, gia súc tránh xa.
- Báo trưởng ấp, chính quyền xã, công an hoặc lực lượng quân sự địa phương để được kiểm tra.
- Chỉ san lấp khi đã được kiểm tra và hướng dẫn, nhất là khi định xây nhà trên đó.
- Nếu chỗ đó có giá trị lịch sử, chính quyền và cơ quan văn hoá có thể muốn ghi nhận trước khi xử lý.
Những bước này nghe có vẻ phiền phức với một cái lỗ trong vườn, nhưng đã có không ít tai nạn vì sập hầm, ngạt khí hay vật nổ ở các vùng từng là chiến trường.
Làm nhà, đào ao trên đất từng là chiến trường
Người mua đất làm nhà, làm trang trại ở vùng Dầu Tiếng cũ, nhất là phía nam giáp Bến Cát, nên biết rằng mảnh đất mình định đào móng, đào ao có thể từng là nơi có hầm, có hố bom, có vật nổ. Phần lớn đất sản xuất đã được cày xới nhiều lần nên rủi ro thấp hơn, nhưng đào sâu hơn lớp cày vẫn có thể gặp vật lạ.
Với các dự án xây dựng lớn, việc rà phá bom mìn, vật nổ trước khi thi công thường là yêu cầu bắt buộc và do đơn vị có chức năng thực hiện. Với nhà dân, nhiều người không làm bước này. Ít nhất, nên hỏi hàng xóm, người cao tuổi về lịch sử khu đất, dặn thợ đào dừng ngay khi gặp vật kim loại lạ hay khoảng rỗng, và hỏi chính quyền xã nếu khu đất nằm trong vùng từng có giao tranh ác liệt.
Đất phía trên hầm cũ có thể lún sau khi xây nhà, gây nứt tường, nứt nền. Khi thấy đất sụt bất thường trên khu đất định xây, nên nhờ người có chuyên môn kiểm tra nền trước khi đổ móng.
Tham quan địa đạo: ở đâu và lưu ý gì
Người muốn tận mắt thấy địa đạo thường đến các khu di tích đã được tổ chức tham quan: khu di tích địa đạo Củ Chi bên kia sông Sài Gòn, khu di tích địa đạo Tam giác sắt phía Bến Cát cũ. Ở đó, đoạn địa đạo đã được gia cố, có lối đi cho khách, có người hướng dẫn, có trưng bày hiện vật. Đây là cách an toàn để hình dung đời sống dưới đất.
Khi chui địa đạo ở các khu di tích, người có bệnh tim mạch, hô hấp, sợ không gian hẹp, phụ nữ mang thai, trẻ nhỏ nên cân nhắc, có thể chỉ xem đoạn mở rộng hoặc xem từ bên trên. Làm theo hướng dẫn của nhân viên, không tự ý vào đoạn không mở cho khách. Mang giày đế mềm, quần áo dễ vận động.
Ở phía Dầu Tiếng cũ, việc tìm hiểu hầm, địa đạo chủ yếu qua sách, qua người kể chuyện và qua các địa điểm ghi dấu. Nếu được người địa phương dẫn đến một chỗ hầm cũ, chỉ nên đứng xem từ bên ngoài.
Giữ ký ức địa đạo cho thế hệ sau
Thế hệ từng sống dưới hầm nay đã cao tuổi. Những gì họ nhớ, cách đào, cách nguỵ trang, cách sống, cách nấu ăn, những người họ từng ở cùng, là tư liệu quý mà sách vở không ghi hết. Nhiều gia đình trong vùng chưa từng ghi lại.
Con cháu có thể ngồi nghe, ghi âm hoặc ghi chép, kèm tên người kể, nơi, thời gian. Ảnh chụp chỗ hầm cũ, nếu còn, nên ghi rõ vị trí. Những tư liệu này có thể được gửi cho bảo tàng, cơ quan văn hoá địa phương nếu gia đình muốn, như được bàn ở bài về lưu giữ ký ức chiến tranh trong gia đình.
Khi kể lại cho trẻ em, nên kể với sự trân trọng và trung thực, tránh biến chuyện dưới hầm thành chuyện phiêu lưu ly kỳ. Đó là chuyện của những người đã chịu đựng rất nhiều để sống sót. Trẻ em hiểu được điều đó sẽ nhìn những đoạn hầm trong khu di tích bằng con mắt khác, không chỉ như một trò chơi chui hang.
Câu hỏi thường gặp
Ở Dầu Tiếng có địa đạo không?
Vùng Dầu Tiếng cũ, nhất là phần phía nam thuộc Tam giác sắt, có hầm bí mật và địa đạo trong chiến tranh. Phần lớn đã sập hoặc bị san lấp; quy mô và vị trí cụ thể được ghi trong lịch sử địa phương.
Vì sao đất vùng này đào được địa đạo?
Nhiều nơi có đất sét pha, đất đỏ vàng kết cấu chặt, vách đào đứng được, mực nước ngầm ở vùng đất gò đủ sâu, phía trên có cây che phủ để nguỵ trang. Đất trũng ven sông thì khó đào sâu hơn.
Bếp Hoàng Cầm là gì?
Là kiểu bếp có hệ thống ống, ngăn dẫn khói ra xa và tỏa mỏng trên mặt đất để nấu ăn mà không bị phát hiện. Kiểu bếp này được dùng ở nhiều chiến trường và nay được tái hiện ở các khu di tích.
Phát hiện hầm cũ trong vườn thì làm gì?
Dừng đào, không chui vào hay đốt lửa xuống, rào khu vực, giữ trẻ em tránh xa và báo chính quyền xã, công an hoặc lực lượng quân sự địa phương để kiểm tra trước khi san lấp.
Muốn chui địa đạo thì đi đâu?
Có thể đến các khu di tích đã tổ chức tham quan như địa đạo Củ Chi bên kia sông Sài Gòn hoặc khu di tích địa đạo Tam giác sắt phía Bến Cát cũ. Người có bệnh tim mạch, hô hấp hay sợ không gian hẹp nên cân nhắc.