Muốn làm nghề cạo mủ ở Dầu Tiếng, có hai con đường chính: vào làm công nhân của công ty cao su, có hợp đồng lao động, được đào tạo và giao phần cây theo đội; hoặc đi cạo thuê cho vườn hộ gia đình theo thoả thuận. Người mới thường cần vài tuần tới vài tháng tập luyện mới cạo đạt yêu cầu về độ dày, độ sâu và tốc độ, và tay nghề tiếp tục lên dần trong những năm đầu.
Bài này dành cho người trẻ trong vùng, người từ nơi khác đến tìm việc, và gia đình muốn hiểu con em mình sẽ làm gì. Phần kỹ thuật chỉ ở mức nguyên lý để biết mình sẽ học gì, không thay cho việc học trực tiếp với người có tay nghề. Chế độ lương, bảo hiểm, phụ cấp cụ thể không nêu ở đây vì tuỳ từng đơn vị và thay đổi theo thời gian; hãy hỏi trực tiếp và đọc kỹ hợp đồng.
Hai con đường vào nghề: công ty hay vườn tư
Làm công nhân công ty cao su nghĩa là có hợp đồng lao động, được đóng bảo hiểm theo quy định, được đào tạo kỹ thuật, có tổ đội, có định mức và được kiểm tra tay nghề. Đổi lại là kỷ luật chặt: giờ giấc, chế độ cạo, chất lượng mủ, cách giữ cây đều có quy định. Thu nhập thường gắn với sản lượng và chất lượng mủ, cộng các khoản theo quy chế.
Đi cạo thuê cho vườn tư linh hoạt hơn về giờ giấc và có thể nhận nhiều vườn, nhưng thường không có bảo hiểm, không có đào tạo bài bản, quyền lợi phụ thuộc thoả thuận với chủ vườn và mức uy tín của hai bên. Nhiều người khởi đầu ở vườn của người quen, học từ người nhà, rồi mới xin vào công ty, hoặc ngược lại, làm công ty nhiều năm rồi ra nhận vườn tư.
Không có con đường nào luôn tốt hơn. Người cần ổn định, bảo hiểm và muốn được học bài bản thường chọn công ty; người muốn tự chủ thời gian, đã có tay nghề và quen biết thường chọn vườn tư. Các thoả thuận khi cạo thuê đã được bàn kỹ ở bài về cao su tiểu điền.
Những kỹ thuật cơ bản người mới phải học
Cầm dao và tư thế. Dao cạo được cầm chắc, cổ tay giữ ổn định, lực kéo đều từ đầu tới cuối đường cạo. Tư thế đứng vững, chân đặt chắc trên nền đất không bằng phẳng. Đây là nền tảng; sai tư thế từ đầu thì sau này rất khó sửa và dễ đau cổ tay, thắt lưng.
Độ dày lát cạo. Mỗi lần cạo chỉ lấy đi một lát vỏ mỏng. Người mới hay cạo dày vì sợ không ra mủ; người dạy sẽ đo phần vỏ hao sau một số lần cạo để chỉnh tay.
Độ sâu. Đủ sâu để cắt nhiều ống mủ, nhưng không phạm vào lớp tượng tầng. Cảm giác độ sâu đến từ tay, phải tập nhiều trên thân cây thật dưới sự kèm cặp.
Giữ đường cạo. Đi đúng theo độ dốc của đường cạo đã mở, không làm lượn sóng, không để hai đầu đường cạo bị lệch dần. Người mới hay làm đường cạo mỗi ngày một lệch mà không biết.
Tốc độ và nhịp. Chỉ khi các yếu tố trên đã đều mới tính đến tốc độ. Người dạy thường dặn: chậm mà đúng, nhanh sẽ đến sau.
Mài dao. Một con dao bén làm lát cạo mỏng, mặt cạo phẳng. Mài dao đúng góc là kỹ năng riêng, nhiều người mất cả tháng mới mài được dao vừa tay.
Học cạo mất bao lâu và học thế nào
Ở các công ty cao su, người mới thường được tập trung học lý thuyết và thực hành trên cây tập hoặc lô dành cho đào tạo, có người hướng dẫn kèm, sau đó kiểm tra tay nghề rồi mới được giao phần cây thật. Thời gian học tuỳ đơn vị và tuỳ người, có thể vài tuần đến vài tháng. Với vườn tư, người mới thường học kèm người nhà hay người quen, vừa làm vừa học.
Cách học hiệu quả thường thấy: tập ban ngày trước để nhìn rõ mặt cạo, sau đó mới tập cạo đêm với đèn đội đầu; mỗi buổi tập ít cây nhưng làm kỹ, nhờ người có kinh nghiệm xem lại từng mặt cạo và chỉ lỗi; ghi lại những lỗi mình hay mắc. Những tuần đầu tay sẽ mỏi, có khi đứt tay vì dao bén; đó là chuyện bình thường, nhưng phải cẩn thận.
Tay nghề cạo không dừng ở lúc được giao phần cây. Người thợ giỏi tiếp tục học cách đọc cây: nhận ra cây yếu cần nhẹ tay, mặt cạo bắt đầu có bệnh, mùa nào mủ chảy lâu, mùa nào phải trút sớm. Những điều này đến từ năm tháng hơn là từ lớp học.
Tuần đầu của một thợ mới: chuyện thường gặp
Người đã qua nghề hay kể lại tuần đầu tiên với cùng những chi tiết: đồng hồ báo thức lúc nửa đêm mà người vẫn còn mơ màng; lô cây ban đêm trông giống hệt nhau, dễ lạc hàng; đèn đội đầu chiếu vào thân cây làm loá, khó nhìn đường cạo cũ; cổ tay mỏi nhừ sau vài chục cây; lát cạo lúc dày lúc mỏng; tới giờ trút mủ thì nhận ra mình cạo chậm hơn người bên cạnh gấp mấy lần.
Đó là chuyện bình thường. Cách vượt qua thường là ngủ sớm hơn mức nghĩ là cần, đánh dấu hàng cây bằng cách đếm hoặc nhớ mốc, đi theo người kèm vài đêm đầu, và chấp nhận chậm. Sau một hai tuần, mắt quen bóng tối, tay quen dao, nhịp đi lại ổn hơn. Người dạy có kinh nghiệm thường không chê chậm mà chỉ chê cạo dày, cạo sâu.
Gia đình người mới cũng cần thích nghi: bữa cơm tối dời sớm, buổi trưa phải yên. Nhiều người bỏ nghề trong tháng đầu không phải vì kỹ thuật mà vì không quen thức đêm; ai qua được giai đoạn này thường ở lại với nghề lâu.
Những câu nên hỏi trước khi nhận việc
Dù làm ở công ty hay vườn tư, hỏi rõ trước sẽ tránh được phần lớn bất ngờ sau này. Nên hỏi trực tiếp người tuyển dụng hoặc chủ vườn, và nếu được thì hỏi thêm người đang làm ở đó:
- Thu nhập tính theo cách nào: theo mủ quy khô, theo chất lượng, theo ngày công hay kết hợp; trả vào lúc nào?
- Có hợp đồng lao động không, loại hợp đồng gì, có đóng bảo hiểm xã hội, bảo hiểm y tế không?
- Thời gian học việc bao lâu, trong thời gian học có được trả gì không?
- Phần cây được giao bao nhiêu cây, ở đâu, đường đi vào có khó không?
- Mùa nghỉ cạo thì thu nhập thế nào, có việc gì khác không?
- Dụng cụ, đèn, dao, đồ bảo hộ do ai trang bị?
- Có chỗ ở cho người từ nơi khác đến không, điều kiện ra sao?
- Khi bị ốm, tai nạn thì quy định thế nào?
Ghi lại câu trả lời, nếu là công ty thì đọc kỹ hợp đồng trước khi ký và giữ một bản. Đừng ngại hỏi; đơn vị tử tế sẵn sàng giải thích.
Người từ nơi khác đến: ở đâu, sống thế nào
Lịch sử lao động cao su ở Dầu Tiếng gắn với người từ nơi khác đến, từ thời mộ phu đồn điền cho tới những đợt người đi kinh tế mới, người tìm việc sau này. Hôm nay vẫn có người từ các tỉnh miền Trung, Tây Nguyên, miền Tây tới tìm việc cạo mủ. Phần lớn ở trong các khu dân cư công nhân, ở nhà người quen, hoặc thuê phòng trọ trong xã.
Người mới đến cần làm đăng ký tạm trú theo quy định ở nơi mình ở; thủ tục chung được viết ở mục thủ tục hành chính của trang. Nên tìm chỗ ở gần lô cạo để đỡ đi đường đêm, và hỏi kỹ về điện, nước, an ninh khu trọ. Đi cùng người quen hay đồng hương lúc đầu giúp làm quen nhanh hơn.
Cuộc sống ở xóm cao su có nhịp riêng: ngủ sớm, dậy khuya, trưa yên ắng. Người mới nên tôn trọng nhịp đó, giữ yên lặng buổi trưa, không nhậu khuya làm phiền người sắp đi cạo. Đó cũng là cách nhanh nhất để được hàng xóm giúp đỡ, từ chuyện chỉ đường vào lô tới chuyện cho mượn đèn khi đèn mình hỏng giữa ca.
Nghề cạo hôm nay: thiếu người và những thay đổi
Ở nhiều vùng cao su miền Đông, chuyện khó tuyển thợ cạo đã được nhắc tới nhiều năm nay. Người trẻ có lựa chọn khác: làm nhà máy trong các khu công nghiệp, chạy xe, buôn bán, với giờ giấc ban ngày. Nghề cạo đòi hỏi thức đêm, vất vả, thu nhập phụ thuộc giá mủ, nên sức hút giảm. Ở Dầu Tiếng, nơi không xa các khu công nghiệp của Bến Cát, Bàu Bàng, xu hướng này càng rõ.
Ngành cao su đã thử nhiều cách thích ứng: giảm nhịp cạo để mỗi thợ quản lý được nhiều cây hơn, dùng chất kích thích mủ hợp lý để bù sản lượng, cải tiến dụng cụ cho nhẹ hơn. Một số nơi thử nghiệm dao cạo dùng điện hay các thiết bị hỗ trợ. Dù vậy, cạo mủ vẫn là công việc phụ thuộc chủ yếu vào bàn tay người.
Với người còn đang cân nhắc, nghề cạo có những điểm đáng kể: không đòi bằng cấp, học được trong thời gian ngắn, làm gần nhà, buổi chiều có thời gian cho việc khác. Điều quan trọng là vào nghề với hiểu biết rõ về công việc, chứ không chỉ vì nghe nói thu nhập khá.
Lộ trình trong nghề: từ thợ mới tới người dạy nghề
Trong các công ty, người thợ có thể đi lên theo bậc tay nghề, trở thành thợ giỏi được giao phần cây khó, tổ trưởng, người hướng dẫn kỹ thuật cho thợ mới. Một số người học thêm để làm kỹ thuật viên, quản lý đội. Ở vườn tư, người cạo giỏi và uy tín thường được nhiều chủ vườn mời, có thể nhận khoán vườn hoặc tự mua đất trồng vườn riêng.
Dù theo hướng nào, tài sản lớn nhất của người thợ là danh tiếng về sự cẩn thận: phần cây họ giữ có đẹp không, mủ có sạch không, có trung thực trong cân đo không. Trong một vùng mà mọi người biết nhau như Dầu Tiếng, danh tiếng đó đi theo người thợ suốt nhiều năm.
Người trẻ cũng có thể coi nghề cạo như một chặng, vừa làm vừa học thêm nghề khác. Thời gian buổi chiều rảnh là lợi thế nếu biết dùng: nhiều người tranh thủ học lái xe, học sửa máy, chăm vườn nhà hoặc buôn bán nhỏ, để khi cần đổi nghề thì đã có sẵn một hướng khác.
Câu hỏi thường gặp
Học cạo mủ cao su mất bao lâu?
Tuỳ đơn vị và tuỳ người, thường từ vài tuần đến vài tháng để cạo đạt yêu cầu cơ bản về độ dày, độ sâu và đường cạo. Tay nghề tiếp tục lên dần trong những năm đầu khi được làm và được kèm cặp.
Không có kinh nghiệm có xin làm công nhân cao su được không?
Thường được, vì công ty cao su có chương trình đào tạo cho người mới. Nên hỏi trực tiếp đơn vị tuyển dụng về điều kiện sức khoẻ, độ tuổi, thời gian học việc và chế độ trong thời gian học.
Làm công nhân công ty khác cạo thuê vườn tư thế nào?
Công nhân công ty có hợp đồng, bảo hiểm, đào tạo và kỷ luật chặt. Cạo thuê vườn tư linh hoạt hơn nhưng quyền lợi phụ thuộc thoả thuận với chủ vườn và thường không có bảo hiểm.
Người nơi khác đến Dầu Tiếng làm cạo mủ cần giấy tờ gì?
Cần giấy tờ tùy thân và làm đăng ký tạm trú ở nơi ở theo quy định. Khi vào công ty sẽ có thêm hồ sơ theo yêu cầu tuyển dụng. Nên hỏi trước để chuẩn bị đủ.
Nghề cạo mủ có còn tương lai không?
Ngành cao su vẫn cần thợ cạo và đang thiếu người ở nhiều nơi. Nghề vất vả, phụ thuộc giá mủ, nhưng học nhanh, làm gần nhà và có thể đi lên thành thợ giỏi, tổ trưởng, người dạy nghề.
Phụ nữ có làm cạo mủ được không?
Phụ nữ làm cạo mủ rất phổ biến ở các vùng cao su. Cần chú ý an toàn khi đi đêm và hỏi ý kiến bác sĩ khi mang thai về làm ca đêm, mang vác và tiếp xúc hoá chất.