Thế hệ từng sống qua chiến tranh ở vùng Dầu Tiếng nay phần lớn đã ngoài bảy, tám mươi tuổi. Những gì họ nhớ, về đồn điền, về những năm vùng trắng, về người thân đã mất, là phần lịch sử chưa có trong sách. Con cháu có thể giữ lại bằng cách ghi âm, ghi chép lời kể với sự đồng ý của người kể; bảo quản cẩn thận giấy tờ, ảnh, thư từ; và khi phù hợp, trao bản sao hoặc hiện vật cho bảo tàng, thư viện để nhiều người cùng biết.
Bài này là hướng dẫn thực hành cho các gia đình, nhất là người trẻ, muốn làm việc đó mà không biết bắt đầu từ đâu. Không cần thiết bị đắt tiền hay kiến thức chuyên môn; chỉ cần sự kiên nhẫn, tôn trọng và một vài nguyên tắc cơ bản. Bài không bàn về đánh giá lịch sử, chỉ bàn về việc giữ cho ký ức không mất đi.
Vì sao nên làm sớm
Mỗi năm, nhiều người lớn tuổi trong vùng ra đi mang theo những câu chuyện chưa từng được ai ghi lại. Có những chi tiết mà chỉ họ biết: nhà ông bà ngày trước ở đâu trước khi bị dời, ai đã giúp gia đình qua những năm khó, người chú, người bác hy sinh ở đâu, nói gì trong lá thư cuối. Khi họ mất, những chi tiết ấy mất theo.
Trí nhớ người già cũng thay đổi theo thời gian: rõ ràng với những chuyện xa, mờ dần với ngày tháng, tên người. Ghi lại khi người kể còn minh mẫn giúp giữ được nhiều nhất. Nhiều gia đình chỉ nghĩ đến việc này sau một đám tang, và tiếc vì đã muộn.
Ghi lại ký ức cũng có ích cho chính người kể: được con cháu lắng nghe, được thấy câu chuyện đời mình có giá trị. Nhiều cụ ông, cụ bà vui khi được hỏi, miễn là người hỏi thật lòng muốn nghe.
Ghi lại lời kể: các bước đơn giản
Không cần máy móc chuyên nghiệp; một chiếc điện thoại có chức năng ghi âm là đủ. Quan trọng là cách làm:
- Xin phép người kể, nói rõ ghi lại để làm gì, ai sẽ được nghe. Tôn trọng nếu họ không muốn, hoặc chỉ muốn kể mà không ghi âm.
- Chọn lúc người kể khoẻ, thoải mái, nơi yên tĩnh; mỗi buổi không quá dài, có thể chia nhiều buổi.
- Chuẩn bị vài câu hỏi mở: hồi nhỏ ông bà sống ở đâu, làm gì; gia đình vào vùng này thế nào; những năm chiến tranh nhà mình ra sao; sau năm 1975 trở về thế nào.
- Để người kể nói theo mạch của họ, ít ngắt lời; hỏi thêm chi tiết như tên, nơi chốn, mùa, năm nếu họ nhớ.
- Không ép kể những chuyện đau lòng; nếu người kể xúc động, dừng lại, hỏi họ có muốn tiếp không.
- Sau mỗi buổi, ghi tên tệp gồm ngày, tên người kể, chủ đề; chép lại những đoạn quan trọng ra giấy hoặc máy tính.
- Cho người kể nghe lại hoặc đọc lại bản chép nếu họ muốn, để sửa những chỗ nhầm.
Ghi âm bằng tiếng địa phương, giọng quê của người kể là điều quý. Đừng "sửa" lời họ cho chuẩn khi chép lại; giữ nguyên, có thể chú thích thêm bên cạnh.
Những câu hỏi gợi mở hay dùng
Một số câu hỏi giúp người kể nhớ lại mà không cảm thấy bị tra hỏi. Chọn những câu hợp với người kể, không cần hỏi hết:
- Ngày nhỏ, nhà mình ở chỗ nào, xung quanh có những ai, nhà làm nghề gì?
- Ông bà, cha mẹ mình từ đâu tới vùng này, đi bằng cách nào?
- Hồi đó đi làm cao su, làm ruộng thì một ngày thế nào?
- Những năm phải đi khỏi làng, nhà mình ở đâu, sống bằng gì?
- Ngày trở về làng cũ, nhìn thấy gì, làm gì đầu tiên?
- Trong nhà có ai đi xa không về, ông bà còn nhớ gì về người đó?
- Có món ăn, câu hát, phong tục nào của ngày đó mà bây giờ không còn?
- Ông bà muốn con cháu nhớ điều gì nhất?
Những câu hỏi về đời thường thường mở ra những câu chuyện về chiến tranh một cách tự nhiên hơn là hỏi thẳng.
Dùng điện thoại cho đúng: vài mẹo kỹ thuật
Ghi âm bằng điện thoại cho chất lượng khá tốt nếu đặt máy gần người kể, cách khoảng một gang tay đến nửa mét, trên một mặt phẳng có lót khăn để giảm tiếng rung. Tắt quạt, ti vi, tránh chỗ có tiếng xe, tiếng gà vịt nếu có thể. Bật chế độ máy bay để cuộc gọi không làm gián đoạn.
Trước khi bắt đầu, nói vào máy một câu giới thiệu: hôm nay ngày nào, ở đâu, ai kể, ai hỏi. Câu này giúp người nghe sau nhiều năm biết bản ghi là gì, ngay cả khi tên tệp bị đổi. Nếu quay video, đặt máy cố định, khung hình đủ thấy mặt và tay người kể, ánh sáng từ phía trước chứ không ngược sáng.
Sau buổi ghi, chép tệp ra máy tính hoặc ổ lưu trữ ngay trong ngày, đặt tên rõ ràng. Điện thoại hỏng, mất là chuyện thường; nhiều gia đình đã mất những bản ghi không thể làm lại chỉ vì để mãi trong máy.
Giữ giấy tờ, ảnh, thư từ
Nhiều gia đình trong vùng còn giữ giấy báo tử, bằng Tổ quốc ghi công, huân huy chương, giấy khen, thư từ thời chiến, ảnh đen trắng. Khí hậu nóng ẩm của Nam Bộ là kẻ thù của giấy và ảnh: mốc, ố vàng, mối mọt, phai màu. Cách bảo quản đơn giản: để nơi khô ráo, thoáng, tránh ánh nắng trực tiếp; cho vào bìa hoặc phong bì không có axit nếu có, hoặc ít nhất bọc trong giấy sạch; không dán băng keo lên giấy tờ cũ; không ép plastic nóng vì có thể làm hỏng giấy.
Quan trọng nhất là làm bản số: chụp hoặc quét từng tờ, từng tấm ảnh, cả hai mặt, ở độ phân giải đủ đọc rõ. Lưu bản số ở hai nơi khác nhau, ví dụ một bản trong máy, một bản trên dịch vụ lưu trữ hoặc ổ cứng gửi người thân. Ghi chú cho mỗi ảnh: ai, ở đâu, khoảng năm nào, ai kể lại.
Mặt sau những tấm ảnh cũ thường có ghi chú viết tay; đừng bỏ qua khi chụp. Nếu chưa có ghi chú, hãy hỏi người lớn tuổi trong nhà và ghi lại bằng bút chì mềm, nhẹ tay, ở mép sau ảnh.
Ký ức của những gia đình đến từ nơi khác
Vùng Dầu Tiếng có nhiều lớp cư dân: con cháu những người phu cao su từ miền Bắc, miền Trung vào thời Pháp; những gia đình đến sau năm 1975 theo các đợt xây dựng vùng kinh tế mới, làm công nhân nông trường; những người đến làm ăn trong mấy chục năm gần đây. Mỗi lớp mang theo ký ức của quê gốc và của chặng đường đến đây.
Với những gia đình này, việc lưu giữ ký ức có thêm một chiều: ghi lại quê gốc ở đâu, còn họ hàng nào ở đó, vì sao vào Nam, những năm đầu ở vùng đất mới ra sao. Nhiều người trẻ ở Dầu Tiếng hôm nay không còn biết quê nội, quê ngoại của mình ở đâu ngoài một cái tên tỉnh.
Ký ức của người đến sau cũng là một phần lịch sử vùng đất, không kém phần ký ức chiến tranh. Một vùng đất được làm nên bởi tất cả những người đã sống và làm việc trên đó.
Một cách bắt đầu dễ là vẽ một sơ đồ gia đình ba, bốn đời, ghi bên cạnh mỗi người nơi sinh, nơi mất, nghề nghiệp, và một câu chuyện ngắn nếu có. Chỉ một tờ giấy như vậy đã giúp người trẻ hiểu mình đến từ đâu.
Hiện vật chiến tranh trong nhà: giữ gì, cẩn thận gì
Một số gia đình còn giữ hiện vật từ thời chiến: bi đông, dép cao su, ba lô, chén bát, đèn dầu, đồ dùng từ hầm cũ. Những vật này có giá trị kỷ niệm và giá trị lịch sử. Nên giữ ở nơi khô, ghi lại nguồn gốc: của ai, dùng vào việc gì, được giữ từ bao giờ.
Riêng những vật có thể là vật nổ hoặc một phần vật nổ, như vỏ đạn, đầu đạn, lựu đạn, kíp, dù trông đã cũ và rỗng, không được giữ trong nhà. Nếu trong nhà đang có vật như vậy, hãy báo chính quyền xã hoặc công an để được xử lý, như hướng dẫn ở bài về vật nổ còn sót lại.
Cũng có những người đi thu mua hiện vật chiến tranh từ các gia đình. Trước khi bán, hãy cân nhắc: hiện vật rời khỏi gia đình và vùng đất thì câu chuyện gắn với nó thường mất đi. Nếu không muốn giữ, trao cho bảo tàng là lựa chọn giữ được giá trị của hiện vật lâu dài hơn.
Khi nào nên trao cho bảo tàng, thư viện
Bảo tàng, thư viện, cơ quan lưu trữ có điều kiện bảo quản tốt hơn và giúp nhiều người tiếp cận tư liệu hơn một gia đình. Với vùng Dầu Tiếng, có thể liên hệ bảo tàng cấp tỉnh trước đây của Bình Dương ở Thủ Dầu Một, nay thuộc hệ thống bảo tàng của TP Hồ Chí Minh, hoặc hỏi cơ quan văn hoá của xã, phường để được giới thiệu.
Gia đình không nhất thiết phải trao bản gốc. Có thể trao bản sao số của giấy tờ, ảnh, bản ghi lời kể, giữ lại bản gốc. Với hiện vật, có thể hiến tặng, ký gửi hoặc cho mượn trưng bày, tuỳ chính sách của nơi nhận; nên hỏi rõ và có văn bản ghi nhận.
Khi trao, cung cấp càng nhiều thông tin càng tốt: ai, ở đâu, khi nào, câu chuyện gắn với hiện vật. Một hiện vật không có câu chuyện chỉ là một đồ vật cũ; có câu chuyện thì trở thành tư liệu lịch sử.
Biến ký ức thành thứ con cháu đọc được
Sau khi đã ghi chép, gia đình có thể gom lại thành một tập nhỏ: vài trang về gốc gác, vài trang về những năm chiến tranh, vài tấm ảnh có chú thích, danh sách những người thân đã mất kèm năm sinh, năm mất, nơi yên nghỉ. Không cần in đẹp, một tập đánh máy đóng gáy cũng đủ. Nhiều gia đình đưa phần này vào gia phả.
Trong các buổi họp mặt gia đình, ngày giỗ, Tết, có thể đọc cho con cháu nghe một đoạn, hoặc mở một đoạn ghi âm giọng ông bà. Trẻ em nghe giọng người thân kể chuyện sẽ nhớ lâu hơn nhiều so với đọc trong sách giáo khoa.
Ký ức chiến tranh có những phần đau thương, có những phần khó nói. Gia đình nên thống nhất với nhau phần nào chia sẻ rộng, phần nào chỉ để trong nhà, và tôn trọng mong muốn của người kể.
Câu hỏi thường gặp
Ghi âm lời kể của ông bà có cần xin phép không?
Nên xin phép, nói rõ ghi lại để làm gì và ai sẽ được nghe. Tôn trọng nếu người kể không muốn ghi âm hoặc không muốn nói về một số chuyện. Sự đồng ý giúp buổi kể thoải mái và đáng tin hơn.
Bảo quản ảnh và giấy tờ cũ trong khí hậu nóng ẩm thế nào?
Để nơi khô thoáng, tránh nắng, bọc trong giấy sạch hoặc bìa không axit, không dán băng keo, không ép plastic nóng. Quan trọng nhất là chụp hoặc quét thành bản số và lưu ở hai nơi khác nhau.
Trong nhà còn vỏ đạn cũ có nên giữ làm kỷ niệm không?
Không nên. Không thể biết chắc bằng mắt thường một vật như vậy có còn nguy hiểm hay không. Hãy báo chính quyền xã hoặc công an để được kiểm tra và xử lý.
Muốn tặng hiện vật chiến tranh cho bảo tàng thì liên hệ ai?
Có thể liên hệ bảo tàng cấp tỉnh trước đây của Bình Dương ở Thủ Dầu Một, nay thuộc hệ thống bảo tàng của TP Hồ Chí Minh, hoặc hỏi cơ quan văn hoá của xã, phường để được giới thiệu. Nên có văn bản ghi nhận khi trao.
Có cần trao bản gốc giấy tờ cho bảo tàng không?
Không bắt buộc. Gia đình có thể trao bản sao số, giữ lại bản gốc. Với hiện vật, có thể hiến tặng, ký gửi hoặc cho mượn trưng bày tuỳ chính sách của nơi nhận.
Người kể nhớ nhầm ngày tháng thì có nên sửa không?
Không nên sửa lời họ khi chép lại. Hãy giữ nguyên và ghi chú bên cạnh nếu có tài liệu khác cho thấy ngày tháng khác. Giá trị của lời kể nằm ở trải nghiệm, không chỉ ở con số.