Núi Cậu đông người nhất vào dịp Tết Nguyên đán, rằm tháng Giêng và các ngày rằm lớn trong năm; theo nhiều bài báo, rằm tháng Tám âm lịch cũng là dịp đông người. Ngoài các dịp đó, ngày rằm, mùng một hằng tháng có lượng người đi lễ ổn định, còn ngày thường khá vắng. Không có một "lễ hội núi Cậu" duy nhất với ngày cố định được công bố như các lễ hội cấp tỉnh; đây là mùa đi lễ hình thành từ thói quen của người dân.
Bài này viết cho hai kiểu người: người mới chuyển tới Dầu Tiếng muốn hiểu nếp đi lễ của hàng xóm, và người từ nơi khác định lên núi vào ngày đông. Nội dung gồm lịch các dịp đông, lễ vật thường thấy, cách tổ chức đi lễ của người địa phương, và những chuẩn bị thực tế để không bị kẹt, không mệt.
Các dịp đông người trong năm
Bảng tổng hợp theo mô tả của báo chí và người dân quanh núi. Mức độ đông chỉ mang tính tương đối; năm nào trùng cuối tuần thì đông hơn.
| Dịp (âm lịch) | Mức độ | Ai đi nhiều | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| Mùng 1 đến mùng 10 Tết | Rất đông | Gia đình trong vùng, khách xa về quê | Đi lễ đầu năm, kết hợp đi chơi hồ |
| Rằm tháng Giêng | Rất đông | Người đi lễ từ nhiều tỉnh cũ | Nhiều người ghép với núi Bà Đen |
| Rằm tháng Bảy | Đông | Người trong vùng | Trùng mùa Vu Lan của các chùa |
| Rằm tháng Tám | Đông | Người đi lễ quen của núi Cậu và núi Bà | Báo chí nhắc như dịp lớn trong năm |
| Rằm tháng Mười | Khá đông | Người trong vùng | Gần cuối mùa mưa |
| Mùng 1, rằm hằng tháng | Vừa | Người địa phương | Đông từ sáng sớm đến trưa |
| Ngày thường | Vắng | Người tập thể dục, khách lẻ | Thích hợp quan sát, tìm hiểu |
Nếu bạn muốn xem không khí mùa lễ mà không bị chen, hãy đến ngày thứ hai hoặc thứ ba sau dịp chính, khi người trong vùng vẫn còn đi nhưng khách xa đã về.
Người địa phương đi lễ thế nào
Người ở các xã cũ quanh núi như Định Thành, Định An, thị trấn Dầu Tiếng thường đi lễ núi Cậu theo nhóm gia đình. Sáng sớm, cả nhà chuẩn bị mâm trái cây, nhang đèn, có nhà thêm xôi, chè. Người già ở lại khu chùa, người trẻ khiêng đồ lễ lên miếu Cậu trên cao rồi xuống. Đi sớm để tránh nắng và tránh dòng khách xa đến muộn hơn.
Nhiều gia đình có lệ đi đầu năm để xin bình an, cuối năm lên tạ. Người làm nghề trên hồ, người buôn bán ở chợ có khi đi thường xuyên hơn, vào các ngày rằm. Đây là thói quen giống nhiều vùng Nam Bộ khác: lễ không phải sự kiện của riêng chùa hay miếu, mà là nhịp sinh hoạt của gia đình.
Người từ nơi khác đến thì phần lớn đi theo đoàn: nhóm bạn, công ty, hội đồng hương. Họ hay ghép lịch: sáng núi Bà Đen, chiều núi Cậu hoặc ngược lại, rồi ăn cá ven hồ. Khi đường đi giữa hai núi phải vòng qua đầu hồ, chuyến đi thường dài cả ngày, nên các đoàn này thường đến núi Cậu vào buổi chiều.
Một nét đáng để ý là sự pha trộn giữa nếp quê cũ và nếp vùng mới. Người gốc Bắc vào làm cao su từ thời đồn điền mang theo thói quen đi lễ đầu năm ở chùa làng quê; khi vào Nam, núi Cậu và các chùa trong vùng thay chỗ cho chùa làng ấy. Người gốc tại chỗ thì giữ lệ thờ Cậu, thờ Bà kiểu Nam Bộ. Qua vài thế hệ, hai lối hoà vào nhau, nên một gia đình ở Dầu Tiếng có thể vừa đi lễ chùa, vừa lên miếu Cậu trong cùng một buổi sáng mà không thấy gì mâu thuẫn.
Lễ vật thường thấy và những thứ nên tránh
Không có danh sách bắt buộc. Dưới đây là những gì người đi lễ thường mang, kèm vài lưu ý từ người giữ chùa, miếu.
- Nhang, đèn, hoa tươi: phổ biến nhất, mua được ở hàng quán dưới chân núi. Hoa nên chọn loại không quá to để dễ mang lên dốc.
- Trái cây: mâm ngũ quả hoặc vài loại theo mùa. Người vùng này hay dùng chuối, bưởi, mãng cầu, thanh long.
- Xôi, chè, bánh: một số nhà mang theo, cúng xong chia cho người đi cùng hoặc người đi lễ khác.
- Áo mão cúng tạ: vài người lên miếu Cậu tạ ơn bằng áo mão; đây là lệ riêng từng gia đình, không phải bắt buộc.
- Nên tránh: đốt nhiều vàng mã ở nơi hẹp, mang đồ mặn lên chính điện của chùa, thả động vật mua ở chân núi vào rừng hay hồ vì nhiều con không sống nổi hoặc làm hại hệ sinh thái.
Người giữ chùa ở nhiều nơi khuyên rằng lễ vật quan trọng ở sự sạch sẽ và gọn, không ở số lượng. Mang quá nhiều lên dốc vừa mệt vừa dễ đổ vỡ giữa đường.
Chuẩn bị để đi ngày đông
Ngày Tết và rằm tháng Giêng, lượng người lên núi có lúc vượt sức chứa của bãi xe và đường bậc. Một vài chuẩn bị đơn giản giúp chuyến đi đỡ vất vả.
- Xuất phát sớm, có mặt ở chân núi trước bảy giờ sáng. Sau chín giờ, bãi xe và lối lên thường kẹt.
- Hẹn điểm gặp lại với người đi cùng trước khi lên, vì sóng điện thoại trên núi có lúc yếu và đông người dễ lạc nhau.
- Mang nước, khăn, mũ; mặc đồ thoáng, giày đế bám. Không đi dép cao gót hay dép trơn.
- Để đồ quý ở nhà; giữ ví, điện thoại trong túi có khoá. Chỗ đông là nơi kẻ móc túi nhắm tới.
- Người già, trẻ nhỏ chỉ đi đến khu chùa, không leo lên miếu trên cao vào ngày chen lấn.
- Xuống núi trước khi trời tối; theo dõi người đi cùng ở các đoạn dốc.
- Về lại theo đường đã đến; tránh đường tắt qua lô cao su lúc chạng vạng nếu không quen.
Nếu trong đoàn có người mệt, khó thở, đau ngực khi leo, dừng lại ngay, cho nghỉ ở chỗ mát và tìm người hỗ trợ đưa xuống; trường hợp nặng cần đưa tới cơ sở y tế gần nhất, không cố leo tiếp.
Mùa lễ và đời sống kinh tế quanh chân núi
Với các hộ dân ấp Tha La và lân cận, mùa lễ là mùa làm ăn. Hàng nhang đèn, hoa, trái cây, nước uống mọc dày hai bên lối lên. Người có đất gần chân núi làm bãi giữ xe tạm. Quán ăn ven hồ đông khách nhất trong năm. Một tháng Giêng tốt có thể quyết định thu nhập của nhiều gia đình cho cả mùa mưa sau đó.
Mặt trái là rác thải và kẹt xe. Sau những ngày đông, sườn núi và đường dẫn có nhiều túi ni lông, chai nhựa. Chính quyền và nhà chùa thường tổ chức dọn dẹp, nhưng người đi lễ góp phần lớn nhất bằng cách mang rác của mình xuống. Kẹt xe trên các đường nhỏ dẫn vào núi cũng là chuyện quen; người địa phương thường né bằng cách đi lễ vào ngày khác.
Hiểu được điều này, người đi lễ có thể vừa giữ được nếp, vừa bớt gánh nặng cho người ở chân núi: mua đồ ở hàng của dân địa phương, không chen lấn, không để lại rác.
Phân biệt mùa lễ với lễ hội có tổ chức
Người từ nơi khác hay hỏi "lễ hội núi Cậu là ngày nào". Câu trả lời thật là: không có một lễ hội duy nhất với nghi thức cố định do một ban tổ chức điều hành, như lễ hội núi Bà Đen bên Tây Ninh có các hoạt động được công bố hằng năm. Ở núi Cậu, các dịp đông người là kết quả của lịch âm, lịch chùa và thói quen dân gian chồng lên nhau.
Điều này có nghĩa là bạn nên dựa vào lịch âm và hỏi nhà chùa nếu muốn biết năm đó có hoạt động gì đặc biệt, chứ đừng tìm "chương trình lễ hội" trên mạng rồi tin ngay. Các trang du lịch đôi khi viết theo năm cũ, hoặc nhầm với núi Bà Đen.
Cũng chính vì không có ban tổ chức chung, trật tự ngày đông dựa nhiều vào sự phối hợp tự phát giữa nhà chùa, chính quyền xã, công an và người dân chân núi. Bạn nên nghe theo hướng dẫn của người làm nhiệm vụ ở bãi xe, ở lối lên, kể cả khi họ chỉ là người dân mặc áo tình nguyện. Họ biết đoạn nào đang kẹt, đoạn nào trơn, và việc nghe theo giúp dòng người đi đều, tránh dồn ứ ở những đoạn bậc hẹp.
Người mới chuyển đến Dầu Tiếng: đi lễ cùng hàng xóm
Nếu bạn mới về Dầu Tiếng sống, đi lễ núi Cậu đầu năm cùng hàng xóm là một cách tự nhiên để hoà vào xóm. Người lớn tuổi trong xóm thường rủ nhau đi theo nhóm, đi sớm, mang đồ lễ chung. Đi cùng họ, bạn sẽ biết những chi tiết mà không bài viết nào ghi hết: nhà ai có lệ cúng tạ cuối năm, đoạn nào trên đường lên nên nghỉ, quán nào dưới chân núi là người quen của xóm.
Nếu bạn không có thói quen đi lễ, vẫn có thể tham gia như người đi cùng: phụ khiêng đồ, chở người già, giữ xe. Không ai đòi hỏi bạn phải khấn vái. Điều người trong xóm để ý là bạn có tôn trọng nếp của họ không, chứ không phải bạn tin gì.
Ngược lại, nếu quê bạn có nếp đi lễ khác, cũng không cần bỏ. Vùng Dầu Tiếng là nơi nhiều luồng người hội tụ: người gốc tại chỗ, người Bắc vào làm cao su, người miền Trung, người miền Tây lên làm ăn. Mỗi nhà một lệ, và chính sự đa dạng đó làm nên nếp sống của vùng.
An toàn trên đường bậc đá vào ngày đông
Đường bậc đá lên miếu Cậu dài và dốc, có đoạn hẹp, hai bên là đá tảng và cây rừng. Ngày thường, đi chậm là đủ an toàn. Ngày đông, rủi ro tăng vì người đi lên và đi xuống dùng chung lối, có người dừng giữa bậc để nghỉ, có người vội vượt lên. Va chạm nhẹ trên bậc dốc có thể thành ngã nặng.
Một vài nguyên tắc đơn giản giúp giảm rủi ro: đi bên phải theo chiều mình đi; muốn nghỉ thì tạt vào chỗ rộng, không đứng giữa bậc; không chạy xuống dốc; nắm tay trẻ nhỏ ở phía trong, không phía vực. Sau mưa, đá phủ rêu rất trơn; nếu thấy bậc ướt, hãy cân nhắc chỉ đi tới khu chùa.
Nắng cũng là rủi ro. Đường lên ít chỗ có mái che, buổi trưa nhiệt độ cao, người đi lễ mặc đồ kín dễ bị say nắng. Uống nước đều, nghỉ trong bóng râm, nhận ra dấu hiệu chóng mặt, buồn nôn để dừng sớm. Người có bệnh mạn tính nên hỏi bác sĩ trước khi quyết định leo lên đỉnh.
Câu hỏi thường gặp
Lễ hội núi Cậu có ngày cố định không?
Không có một lễ hội duy nhất với ngày cố định được công bố. Núi Cậu đông người theo lịch âm: Tết, rằm tháng Giêng, các ngày rằm lớn, trong đó rằm tháng Tám được nhiều bài báo nhắc là dịp đông. Muốn biết hoạt động năm cụ thể, nên hỏi nhà chùa.
Đi lễ núi Cậu và núi Bà Đen trong một ngày được không?
Được, nhiều đoàn vẫn làm vậy. Hai núi nằm hai bên hồ nên phải đi vòng, mất khá nhiều thời gian trên đường. Nên đi núi xa trước vào buổi sáng, chừa thời gian nghỉ trưa, và tránh lái xe đường rừng cao su lúc trời tối nếu chưa quen.
Có cần đặt trước gì khi đi lễ ngày Tết không?
Thường không cần đặt trước để vào chùa hay lên miếu. Nếu đi theo đoàn đông bằng xe lớn, nên tìm hiểu trước chỗ đậu xe vì bãi gần chân núi nhỏ. Quán ăn ven hồ ngày Tết rất đông, đoàn lớn nên hỏi trước.
Có thả cá, thả chim ở núi Cậu được không?
Không nên. Cá mua thả xuống hồ hay chim thả ra rừng thường là con đã yếu, nhiều con chết ngay, có loài không thuộc hệ sinh thái địa phương. Nếu muốn làm việc thiện, góp vào quỹ của chùa hoặc giúp dọn rác sau mùa lễ có ích hơn.
Ngày rằm thường đông vào giờ nào?
Ngày rằm và mùng một, người đi lễ đông từ sáng sớm đến gần trưa, buổi chiều thưa hơn. Nếu không cần đi đúng sáng ngày rằm, đến chiều hôm trước hoặc chiều hôm đó sẽ dễ chịu hơn nhiều.
Đi lễ núi Cậu có phải mặc áo dài hay đồ trắng không?
Không bắt buộc. Người đi lễ chủ yếu mặc đồ thường, kín đáo, gọn gàng. Một số đoàn đi lễ chung mặc đồng phục cho dễ nhận nhau, đó là lựa chọn riêng. Điều quan trọng hơn là giày dép phù hợp để leo bậc đá.