Ở Dầu Tiếng, phần lớn vườn cao su tạm nghỉ cạo khoảng đầu mùa khô, khi cây rụng lá rồi ra lá mới, thường rơi vào những tháng đầu năm dương lịch. Cây cần thời gian ra lá và tích luỹ lại, cạo lúc này mủ ra ít, cây yếu, dễ khô miệng cạo. Khi lá non đã chuyển xanh đậm và ổn định, thường khoảng giữa mùa khô sang đầu mùa mưa, vườn mới mở cạo lại.
Mấy tháng nghỉ cạo là quãng thời gian đặc biệt trong năm của người làm cao su: thu nhập từ mủ gần như dừng, nhưng việc thì không ít. Bài này giải thích hiện tượng cây thay lá, vì sao cần nghỉ, những rủi ro trong mùa này như cháy vườn và bệnh lá non, và nếp sinh hoạt của các gia đình trong vùng. Thời điểm cụ thể mỗi năm mỗi khác; vườn công ty theo lịch của đơn vị, vườn tư tuỳ chủ vườn quyết định.
Cây cao su thay lá như thế nào
Cao su là cây rụng lá theo mùa. Ở miền Đông Nam Bộ, khi mùa khô bắt đầu và độ ẩm giảm, lá già chuyển vàng, đỏ rồi rụng dần. Quá trình này kéo dài vài tuần, khác nhau giữa các giống và giữa các lô, nên có lúc cùng một vùng mà lô này đã trơ cành, lô kia còn xanh. Ngay sau khi rụng, cây bật chồi và ra lớp lá non màu đồng nhạt, rồi chuyển xanh nhạt, xanh đậm.
Người làm cao su gọi đây là mùa thay lá hay mùa rụng lá sinh lý, để phân biệt với rụng lá do bệnh. Rụng lá sinh lý là chuyện bình thường, mỗi năm một lần; rụng lá do bệnh xảy ra trái mùa, lá rụng khi còn xanh hoặc có đốm, và cần được người có chuyên môn xem.
Trong giai đoạn ra lá mới, cây dồn chất dự trữ để nuôi tán lá. Nếu lúc này vẫn cạo đều như mùa mưa, cây vừa phải nuôi lá vừa phải tái tạo mủ, dễ suy kiệt. Đó là cơ sở kỹ thuật của việc nghỉ cạo, chứ không chỉ là vì mủ ra ít.
Vì sao phải nghỉ cạo, nghỉ bao lâu
Có ba lý do chính. Một là sản lượng: khi cây trơ lá, mủ chảy kém, độ khô cao, cạo công cán không bù được. Hai là sức cây: cạo trong lúc cây nuôi lá non làm tăng nguy cơ khô miệng cạo, một hiện tượng cây ngừng cho mủ ở một phần hay cả miệng cạo, rất khó phục hồi. Ba là quỹ vỏ: mỗi lần cạo tiêu tốn một lát vỏ, nghỉ đúng lúc giúp vỏ được để dành cho mùa cây cho mủ tốt.
Thời gian nghỉ thường tính bằng tháng, không phải tuần. Vườn công ty có lịch nghỉ và mở cạo theo quy trình kỹ thuật của ngành, có điều chỉnh theo thực tế từng năm. Vườn tiểu điền thường nghỉ theo kinh nghiệm: khi lá rụng quá nửa thì ngưng, khi lá non đã cứng và xanh đậm thì mở lại. Một số chủ vườn vì cần tiền mà cạo kéo dài sang mùa thay lá, cái lợi trước mắt thường không bù được thiệt hại cho cây những năm sau.
Ở chiều ngược lại, mở cạo quá muộn cũng mất mùa. Cách làm thường thấy là quan sát cả lô, không nhìn một hai cây sớm hay muộn, và hỏi kỹ thuật viên của đơn vị hoặc khuyến nông nếu là vườn nhà.
Những rủi ro của mùa nghỉ cạo
Cháy vườn. Lá rụng phủ dày, khô giòn, cỏ dưới tán cũng khô; một mẩu tàn thuốc hay đốt rác bên bờ lô có thể làm cháy lan cả lô. Lửa liếm vào thân làm tổn thương vỏ, có khi chết cây. Người làm cao su thường dọn đường băng cản lửa, gom lá ra xa gốc, không đốt rác trong mùa này và dặn nhau canh lửa.
Bệnh trên lá non. Lớp lá non vừa ra rất dễ nhiễm bệnh, nhất là khi gặp sương nhiều hoặc mưa trái mùa. Bệnh phấn trắng làm lá non phủ lớp bột trắng, xoăn và rụng; ngoài ra còn những bệnh gây rụng lá khác đã xuất hiện ở miền Đông những năm gần đây. Khi thấy lá non rụng hàng loạt hay có đốm lạ, chủ vườn nên báo kỹ thuật viên hoặc cán bộ nông nghiệp để được hướng dẫn, không tự phun thuốc theo lời truyền miệng.
Trộm cắp và phá hoại. Khi người không vào lô hằng đêm, dụng cụ treo trên cây như máng, chén, mái che có thể bị lấy. Nhiều hộ gom dụng cụ cất trong mùa nghỉ.
Thu nhập gián đoạn. Mấy tháng không có mủ trùng với dịp Tết, nhu cầu chi tiêu cao. Gia đình nào không để dành từ mùa mưa thì dễ phải vay mượn. Đây là rủi ro tài chính nhiều người trong vùng nhắc nhau mỗi năm.
Người làm cao su làm gì trong mấy tháng nghỉ
Mùa nghỉ cạo không phải mùa nhàn. Những việc thường thấy ở các gia đình và tổ đội trong vùng:
- Dọn vệ sinh vườn, làm băng cản lửa, phát cỏ quanh gốc, gom lá.
- Kiểm tra mặt cạo, đánh dấu cây bị khô miệng cạo hay bệnh để xử lý trước khi mở lại.
- Bảo trì dụng cụ: thay máng, chén, dây treo, mài và thay dao, sửa mái che mưa.
- Chuẩn bị phân bón cho đợt bón đầu mùa mưa, vì cây cần dinh dưỡng sau khi ra lá mới.
- Với vườn sắp thanh lý: quyết định có cạo tận thu thêm một mùa hay không, liên hệ người mua gỗ.
- Việc nhà: sửa nhà, đám cưới, đám giỗ, về quê thăm họ hàng, những việc cả năm dồn lại.
- Đi làm thêm: phụ hồ, chạy xe, làm thời vụ ở trang trại hay nhà máy gần đó.
Với công nhân của công ty, mùa này còn có các đợt học kỹ thuật, kiểm tra tay nghề, nhận phần cây mới. Quy định cụ thể tuỳ đơn vị.
Để dành cho mùa nghỉ: một cách tính đơn giản
Nhiều gia đình trong vùng chia tiền mủ của mùa cạo ra để dành cho mấy tháng nghỉ. Bảng dưới minh hoạ cách nghĩ, dùng số tròn hoàn toàn là ví dụ giả định, không phải thu nhập hay giá mủ thật.
| Khoản | Ví dụ giả định | Ghi chú |
|---|---|---|
| Số tháng cạo trong năm | khoảng 9 tháng | Tuỳ vườn, tuỳ năm, trừ những đêm mưa không cạo được |
| Số tháng nghỉ cạo | khoảng 3 tháng | Trùng dịp Tết và đầu mùa khô |
| Chi tiêu gia đình mỗi tháng | 10 đơn vị | Ăn uống, học hành, điện nước, đi lại |
| Cần để dành cho mùa nghỉ | 3 tháng × 10 = 30 đơn vị | Chưa kể Tết, phân bón đầu mùa |
| Mỗi tháng cạo cần trích ra | 30 ÷ 9 ≈ 3,3 đơn vị | Trích đều thay vì dồn vào cuối mùa |
Cách tính này đơn giản nhưng nhiều người bỏ qua vì tháng mủ tốt dễ chi tiêu thoải mái. Những năm giá mủ xuống, khoản trích càng quan trọng. Nếu cần vay, nên vay qua kênh chính thức, tránh tín dụng đen vốn hay tìm tới các xóm lao động vào đúng dịp này.
Khi thời tiết không theo lệ
Lệ chung là vậy, nhưng có những năm thời tiết lệch: mùa khô đến sớm và gắt làm cây rụng lá sớm, hay mưa trái mùa kéo dài trong lúc lá non vừa ra làm bệnh lá bùng lên. Có năm cây rụng lá không đều, nửa lô trơ cành, nửa lô còn xanh, khiến việc quyết định nghỉ hay cạo trở nên khó.
Những năm như vậy, người làm cao su có kinh nghiệm thường thận trọng: ưu tiên sức cây, chấp nhận mất một ít mủ hơn là ép cây. Vườn công ty có kỹ thuật viên theo dõi và hướng dẫn; vườn nhà nên tham khảo khuyến cáo của ngành nông nghiệp địa phương và các tài liệu kỹ thuật của Viện Nghiên cứu Cao su Việt Nam, thay vì làm theo vườn bên cạnh.
Biến đổi thời tiết những năm gần đây khiến lịch nghỉ và mở cạo khó đoán hơn trước. Đó cũng là lý do nhiều gia đình bắt đầu giữ sổ ghi ngày rụng lá, ngày ra lá non và ngày mở cạo của vườn mình mỗi năm, để có dữ liệu của chính vườn đó.
Mùa rừng cao su trơ lá: một cảnh đẹp có giá của nó
Những tuần cây thay lá cũng là lúc rừng cao su Dầu Tiếng đổi màu: lá vàng, đỏ, nâu phủ kín mặt đường lô, nắng xuyên qua tán trống chiếu thẳng xuống đất. Nhiều người từ nội đô lên chụp ảnh vào dịp này. Nên nhớ đó là vườn đang trong mùa khô, dễ cháy, và là tài sản của người khác.
Đi ngắm thì nên dừng xe ở chỗ rộng, đi bộ trên đường lô, không mang theo đồ đốt, không hút thuốc, không xả rác ni lông vì lá khô và ni lông bắt lửa nhanh. Khi lá non bắt đầu ra, đừng bẻ cành làm đạo cụ chụp ảnh; mỗi cành non là một phần tán lá cây cần để nuôi mủ mùa tới.
Người địa phương nhìn mùa này theo cách khác: trơ lá là tín hiệu nghỉ cạo, lá non xanh đậm là tín hiệu sắp quay lại nhịp đêm. Câu hỏi quen thuộc ngoài quán nước những ngày này là khi nào mở cạo, vườn ai ra lá sớm, năm nay lá non có bị bệnh không.
Với người mới chuyển về sống trong vùng, mùa này cũng là dịp dễ làm quen với hàng xóm làm cao su nhất: họ có thời gian rảnh hơn, buổi tối ngồi chơi lâu hơn, sẵn lòng kể chuyện nghề. Muốn hiểu nhịp sống của một xóm cao su, nên bắt đầu từ những tuần nghỉ cạo, khi người ta không phải dậy lúc nửa đêm.
Mở cạo lại: những việc đầu mùa
Khi lá non đã ổn định, vườn được mở cạo lại. Với cây đã cạo nhiều năm, đây là tiếp tục đường cạo cũ; với cây vừa đủ tuổi, đây là lần mở miệng cạo đầu tiên, cần người có kinh nghiệm đặt đường cạo đúng độ nghiêng, đúng độ cao. Những đêm đầu thường cạo nhẹ tay để cây quen nhịp, mủ có khi chảy chưa ổn định.
Đầu mùa cũng là lúc bón phân, làm cỏ đợt một và chuẩn bị mái che mưa cho những tháng mưa sắp tới. Thợ cạo kiểm lại sức khoẻ, đèn và dao. Với vườn tư thuê người cạo, đây là lúc hai bên nói lại cách chia mủ, phần cây và trách nhiệm chăm sóc, nên ghi rõ trên giấy để tránh hiểu lầm giữa mùa.
Người mới chuyển về vùng Dầu Tiếng sẽ nhận ra thời điểm mở cạo qua những thay đổi nhỏ: đường lô về khuya lại có ánh đèn, quán ăn sáng mở sớm hơn, buổi trưa xóm yên ắng hơn.
Câu hỏi thường gặp
Cao su ở Dầu Tiếng thường rụng lá vào tháng mấy?
Thường vào đầu mùa khô, quanh những tháng đầu năm dương lịch, kéo dài vài tuần. Thời điểm chênh lệch theo giống cây, tuổi cây và thời tiết từng năm, nên lô gần nhau có thể rụng lá không cùng lúc.
Nghỉ cạo bao lâu thì mở cạo lại được?
Thường tính bằng tháng. Vườn công ty theo lịch kỹ thuật của đơn vị; vườn nhà thường mở lại khi lá non đã cứng và xanh đậm. Nên quan sát cả lô và hỏi kỹ thuật viên hoặc khuyến nông thay vì đoán theo một vài cây.
Cạo trong mùa thay lá có hại gì?
Mủ ra ít mà cây đang dồn sức nuôi lá non, cạo lúc này làm tăng nguy cơ khô miệng cạo và tiêu tốn vỏ cạo. Cái lợi trước mắt thường không bù được việc cây cho mủ kém hơn những năm sau.
Làm sao phân biệt rụng lá mùa và rụng lá do bệnh?
Rụng lá mùa diễn ra đầu mùa khô, lá già chuyển vàng đỏ rồi rụng, sau đó cây ra lá mới. Rụng lá do bệnh thường xảy ra trái mùa, lá còn xanh hoặc có đốm, phấn trắng. Thấy dấu hiệu lạ nên báo cán bộ kỹ thuật.
Đi chụp ảnh mùa cao su thay lá cần lưu ý gì?
Đi trên đường lô, không vào sâu trong vườn, không hút thuốc hay đốt lửa vì lá khô rất dễ cháy, không bẻ cành non, không xả rác. Gặp người quản lý vườn nhắc nhở thì làm theo.
Mùa nghỉ cạo người làm cao su có thu nhập không?
Thu nhập từ mủ gần như dừng. Công nhân công ty có các khoản theo quy chế đơn vị; hộ tiểu điền phải dựa vào tiền để dành hoặc làm thêm việc khác. Vì thế nhiều gia đình trong vùng giữ một nghề phụ quanh năm.