Xóm công nhân cao su ở Dầu Tiếng sống theo giờ cạo mủ: dậy từ khuya, vào lô trước khi trời sáng, về nhà vào khoảng trưa, buổi chiều làm việc nhà, làm vườn, ngủ sớm. Nhịp ấy quyết định gần như mọi thứ trong xóm, từ giờ chợ họp, giờ quán cà phê mở cửa đến giờ tổ chức đám giỗ.
Bài này tả nếp sống của những xóm hình thành quanh các khu nhà tập thể của công ty cao su và những xóm công nhân tự cất nhà sau này. Phần nghề cạo mủ, kỹ thuật, mùa nghỉ cạo được viết ở mục cây cao su; ở đây tập trung vào con người: họ sống ra sao, quan hệ với nhau thế nào, và người mới về ở cạnh nên biết gì để sống chung cho dễ.
Một ngày bắt đầu từ lúc trời còn tối
Người cạo mủ thường dậy khi trời còn tối, vì mủ chảy nhiều nhất vào lúc mát. Trong xóm, những ánh đèn đầu tiên bật lên từ rất sớm, tiếng xe máy nổ lần lượt, người đội đèn pin trên đầu, mang dao cạo, chạy vào lô. Ai ở gần xóm công nhân lần đầu thường ngạc nhiên vì xóm đã "thức" từ lúc thành phố còn ngủ.
Trong lô, công việc chia theo phần cây được giao. Sau khi cạo xong, người công nhân đợi mủ chảy rồi đi thu, đổ vào thùng, chở ra điểm tập kết. Gần trưa, phần lớn đã về nhà. Đây là lúc xóm đông người nhất ngoài ngày nghỉ: người ăn trưa, người ngủ bù, trẻ con đi học về.
Buổi chiều là thời gian của việc nhà, vườn tược, chăn nuôi, làm thêm. Nhiều gia đình có thêm vườn rau, vài con gà, con heo, hoặc làm thêm nghề phụ như bán hàng, chạy xe. Tối xuống, xóm im sớm. Tiếng karaoke muộn hay tiếng xe nẹt pô ban đêm là thứ người xóm công nhân khó chịu nhất, vì nó cắt vào giấc ngủ vốn đã ngắn.
Nhà ở: từ dãy nhà tập thể đến nhà riêng
Dấu vết dễ nhận nhất của xóm công nhân là những dãy nhà cấp bốn giống nhau, mái tôn hoặc ngói, xếp thẳng hàng dọc một con đường đất đỏ. Đó là kiểu nhà tập thể do đồn điền rồi nông trường, công ty xây cho công nhân qua các thời kỳ. Theo thời gian, nhiều gia đình cơi nới, xây thêm phía sau, lát gạch, mở cửa hàng nhỏ phía trước, nên các dãy nhà giờ không còn đồng dạng.
Song song là các xóm công nhân tự cất nhà trên đất riêng, sau khi có điều kiện mua đất hoặc được giao đất. Nhà ở đây đa dạng hơn: nhà cấp bốn có vườn, nhà mái thái mới xây, có nơi vẫn còn nhà gỗ cũ. Đặc điểm chung là sân rộng, có chỗ để xe máy, có góc để dụng cụ cạo mủ, thùng chứa.
Với người định mua hay thuê nhà ở vùng này, cần lưu ý chuyện pháp lý của nhà tập thể cũ: một số nhà nằm trên đất do công ty quản lý, quyền sử dụng đất có thể khác với đất ở thông thường. Trước khi giao dịch, kiểm giấy tờ tại xã mới và hỏi người có chuyên môn; mục thủ tục và đời sống của trang có bài riêng về đất đai.
Nhịp sống trong một tuần ở xóm công nhân
Bảng mô tả nhịp sống thường gặp; giờ giấc cụ thể thay đổi theo từng đội, từng mùa, và theo quy định của từng đơn vị sử dụng lao động.
| Thời điểm | Phần đông người lớn làm gì | Xóm trông thế nào |
|---|---|---|
| Khuya đến rạng sáng | Dậy, ăn nhanh, vào lô cạo | Đèn sáng lác đác, tiếng xe máy, chó sủa |
| Sáng | Cạo xong, thu mủ | Xóm vắng người lớn, trẻ đi học, người già ở nhà |
| Trưa | Về nhà, ăn trưa, nghỉ | Đông người, quán ăn, tạp hoá bận nhất |
| Chiều | Việc nhà, vườn, nghề phụ | Trẻ con chơi, người lớn làm vườn, quán nước có người |
| Tối | Ăn tối, ngủ sớm | Yên tĩnh từ khá sớm |
| Ngày nghỉ, mùa nghỉ cạo | Đám giỗ, đi chơi, sửa nhà | Đông vui hơn, nhiều đám tiệc |
Hiểu nhịp này, bạn sẽ biết nên ghé nhà hàng xóm vào lúc nào: buổi chiều là lúc dễ gặp và dễ nói chuyện nhất. Gõ cửa vào buổi tối muộn hoặc sáng sớm là làm phiền.
Mùa mưa cũng làm nhịp này lệch đi. Mưa đêm hay mưa sáng sớm khiến việc cạo phải lùi hoặc nghỉ, vì cạo khi vỏ cây ướt dễ làm mủ chảy tràn, hỏng cây. Những ngày ấy xóm dậy muộn hơn, quán cà phê đông người ngồi chờ tạnh mưa.
Đám giỗ, đám cưới: sợi dây của xóm
Ở xóm công nhân, đám giỗ và đám cưới là dịp quan trọng nhất để giữ quan hệ. Một đám giỗ có thể mời cả tổ, cả đội, hàng xóm hai dãy nhà. Đồ ăn do chính gia đình và hàng xóm nấu, ăn tại nhà, bàn kê ra sân, ra đường. Ai đến cũng phụ một tay: người khiêng bàn, người rửa chén, người nấu.
Đám cưới xưa thường tổ chức tại nhà với rạp dựng trước sân, nay nhiều gia đình chuyển sang nhà hàng ở thị trấn cũ. Nhưng phần lễ gia tiên, phần đón dâu vẫn làm tại nhà, cả xóm ra xem. Ngày tổ chức thường được chọn vào ngày nghỉ hoặc mùa nghỉ cạo, để người đi làm có mặt đủ.
Cách góp tiền mừng, tiền phúng viếng là lệ ngầm mỗi xóm có riêng. Người mới đến có thể hỏi một người hàng xóm thân về mức thường góp, để không quá ít mà cũng không quá nhiều làm chủ nhà ngại. Trong dịp tang, cả xóm thường ở lại giúp suốt mấy ngày, đây là lúc tình làng nghĩa xóm hiện rõ nhất.
Tổ, đội và quan hệ đồng nghiệp ngoài giờ
Trong ngành cao su, người lao động được tổ chức theo tổ, đội, nông trường. Quan hệ này không dừng ở chỗ làm. Người cùng tổ thường cũng là hàng xóm, đi đám của nhau, giúp nhau khi ốm đau, trông con giúp nhau. Tổ trưởng, đội trưởng nhiều khi được hỏi ý cả chuyện trong nhà.
Các hoạt động phong trào như văn nghệ, thể thao, ngày hội công nhân cũng góp phần gắn kết. Sân bóng đá, sân bóng chuyền đất đỏ trong xóm công nhân thường đông người vào chiều ngày nghỉ. Ở nhiều nơi, các giải bóng của đội, nông trường là sự kiện được cả xóm chờ.
Khi nhiều người trẻ chuyển sang làm nhà máy hay đi làm xa, sợi dây đồng nghiệp này yếu dần. Xóm công nhân hôm nay có cả người còn cạo mủ, người đã nghỉ hưu, người làm nghề khác. Nếp chung vẫn còn, nhưng không còn đồng loạt như trước.
Người về hưu từ ngành cao su là một nhóm đáng để ý trong xóm. Họ có thời gian, có kinh nghiệm, biết rõ từng lô, từng đời giám đốc nông trường, từng đợt tái canh. Nhiều người trở thành người giữ đình, giữ miếu, đứng ra tổ chức đám tiệc cho xóm. Muốn hiểu lịch sử ngành cao su qua đời người thật, nói chuyện với họ là cách nhanh nhất.
Trẻ con trong xóm công nhân
Trẻ con lớn lên trong xóm công nhân có nhịp riêng. Khi cha mẹ vào lô từ sáng sớm, trẻ nhỏ thường được ông bà, hàng xóm hoặc anh chị lớn trông. Trường mẫu giáo, nhà trẻ gần xóm là chỗ dựa quan trọng; nhiều nơi nhận trẻ từ sớm để hợp giờ của công nhân.
Chiều về, rừng cao su là sân chơi: nhặt hạt cao su, chơi trốn tìm giữa hàng cây, đạp xe trên đường đất. Cha mẹ ở đây thường dặn con không đi sâu vào lô một mình, tránh khu có thuốc diệt cỏ mới phun, tránh hố, ao, mương. Những lời dặn đó có lý do thật, người mới về ở cũng nên dặn con mình tương tự.
Thế hệ trẻ hôm nay ít theo nghề cạo mủ hơn cha mẹ. Nhiều em học xong đi làm nhà máy, đi học nghề, lên thành phố. Điều đó làm thay đổi xóm: ít người trẻ hơn trong ngày thường, đông vui hơn vào dịp Tết khi con cháu về.
Chợ, quán và dịch vụ quanh xóm công nhân
Nhịp giờ giấc của công nhân cao su kéo theo nhịp của dịch vụ quanh xóm. Quán bán đồ ăn sáng mở từ rất sớm, có khi trước khi trời sáng, phục vụ người đi lô: xôi, bánh mì, cơm nắm, cà phê. Tiệm tạp hoá bán đủ thứ từ đèn pin đội đầu, pin, găng tay, ủng cao su đến mì gói, nước mắm. Đây là kiểu tiệm "cái gì cũng có" vì người trong xóm không có thời gian chạy ra chợ lớn.
Gần trưa, các quán cơm bình dân và chợ nhỏ đông nhất. Chợ xóm thường họp ngắn, bán rau, cá, thịt cho bữa trưa và bữa tối. Những thứ lớn hơn như quần áo, đồ gia dụng, người ta đi chợ ở thị trấn cũ hoặc ra các trung tâm lớn hơn ở Bến Cát, Thủ Dầu Một vào ngày nghỉ.
Một loại dịch vụ đặc thù là thu mua mủ cao su tiểu điền và các đại lý bán vật tư nông nghiệp. Với hộ trồng cao su riêng, đại lý thu mua là đầu mối quan trọng, nhiều khi kiêm cả việc ứng vật tư trước, trừ dần vào tiền mủ. Phần này liên quan đến kinh tế nhiều hơn văn hoá, được viết kỹ ở mục cây cao su và mục doanh nghiệp; ở đây chỉ nhắc để thấy đời sống xóm xoay quanh cái cây như thế nào.
Sống cạnh xóm công nhân: người mới nên biết
Giữ yên lặng buổi tối. Người cạo mủ ngủ sớm để dậy khuya. Hát karaoke, mở nhạc to sau chín giờ tối là điều bị phàn nàn nhiều nhất.
Chạy chậm trên đường lô. Sáng sớm, người đi cạo mủ chạy xe trên đường đất tối, có khi chở thùng mủ nặng. Bật đèn, chạy chậm, nhường đường.
Không vào lô tuỳ tiện. Lô cao su là nơi sản xuất, có thể có thuốc bảo vệ thực vật, hố, cây đổ. Vào lô của người khác hay của công ty khi không được phép là không nên.
Tham gia việc chung. Sửa đường, phát quang, dọn mương là việc hay làm chung trong xóm. Góp một buổi công là cách hiệu quả để được coi là người trong xóm.
Giữ vệ sinh nguồn nước. Nhiều nhà vẫn dùng giếng khoan hoặc nước giếng đào. Không xả nước thải, không đổ hoá chất ra mương gần giếng của hàng xóm.
Coi chừng chó trong xóm. Nhiều nhà nuôi chó giữ nhà và giữ vườn. Đi bộ ban đêm hoặc sáng sớm qua xóm lạ nên có đèn, đi đường chính.
Câu hỏi thường gặp
Người cạo mủ thường đi làm lúc mấy giờ?
Thường dậy và vào lô từ lúc trời còn tối, vì mủ chảy tốt khi nhiệt độ thấp. Giờ cụ thể tuỳ từng đội, từng mùa và quy định của đơn vị sử dụng lao động. Phần lớn xong việc và về nhà vào khoảng trưa.
Nhà tập thể công nhân cao su có mua bán được không?
Tuỳ từng trường hợp. Một số nhà nằm trên đất do công ty quản lý, quyền sử dụng có thể không giống đất ở thông thường. Trước khi mua hay thuê dài hạn, cần kiểm giấy tờ tại xã mới và hỏi người có chuyên môn pháp lý.
Ở gần xóm công nhân có ồn không?
Ban ngày và tối khá yên. Tiếng ồn chủ yếu vào sáng sớm khi người đi cạo khởi động xe. Người không quen dậy sớm có thể thấy hơi phiền những tuần đầu, sau đó thường quen.
Đi đám giỗ ở xóm công nhân nên mang gì?
Tuỳ quan hệ; có thể mang một món quà nhỏ như trái cây, bánh hoặc góp tiền theo lệ xóm. Nếu chưa biết lệ, hỏi một hàng xóm thân. Đến sớm phụ dọn bàn hay ở lại rửa chén được nhớ lâu hơn món quà.
Trẻ con chơi trong rừng cao su có an toàn không?
Có những rủi ro thật: hố, mương, rắn, ong, cành khô rơi, khu vừa phun thuốc. Nên cho trẻ chơi ở khu gần nhà có người lớn trông, dặn không đi sâu vào lô một mình. Trẻ bị ong đốt nhiều hay rắn cắn cần đưa ngay đến cơ sở y tế.