Thời Pháp thuộc, đồn điền cao su ở Dầu Tiếng thu hút hàng nghìn phu, phần lớn mộ từ miền Bắc và miền Trung theo hợp đồng nhiều năm. Họ làm việc nặng nhọc, sống trong các dãy nhà tập thể, chịu bệnh tật, đòn roi và tiền công thấp. Từ những điều kiện ấy, công nhân đã đấu tranh bằng nhiều hình thức, từ bỏ trốn, lãn công đến đưa yêu sách và bãi công; phong trào trở nên có tổ chức hơn từ khoảng thập niên 1930.
Bài này kể về đời sống và đấu tranh của phu cao su ở mức các tài liệu phổ thông thống nhất. Trang không tóm tắt từng cuộc bãi công với ngày tháng, tên người cụ thể vì không đủ chắc chắn để kể lại chính xác; người cần chi tiết nên tìm các cuốn lịch sử phong trào công nhân cao su và lịch sử địa phương đã xuất bản. Lịch sử cây cao su và nghề cạo hôm nay được viết ở mục cao su của trang.
Mộ phu: con đường đến đồn điền
Để có người làm cho các đồn điền mới khai phá ở miền Đông Nam Kỳ, chủ đồn điền tổ chức mộ phu ở các vùng đông dân, nghèo khó ở miền Bắc và miền Trung. Người được mộ ký hợp đồng làm việc trong một số năm, thường được gọi theo cách người Pháp là "công-tra", được ứng trước một khoản tiền và đưa vào Nam bằng tàu. Nhiều người ra đi vì đói nghèo, vì nợ, vì lời hứa về tiền công và điều kiện sống.
Đến nơi, thực tế thường khác xa lời hứa. Phu sống trong những dãy nhà tập thể, làm việc theo giờ giấc nghiêm ngặt dưới sự giám sát của cai, xu. Tiền công bị trừ vào nợ ứng trước, tiền ăn, tiền phạt. Vi phạm kỷ luật có thể bị đánh đập, phạt tiền, giam. Bệnh sốt rét, kiết lỵ ở vùng rừng mới khai phá làm nhiều người chết. Bỏ trốn bị truy bắt.
Những điều này được nhiều tư liệu lịch sử, hồi ký và cả báo chí thời đó ghi nhận, không riêng ở Dầu Tiếng mà ở nhiều đồn điền cao su miền Đông. Một tư liệu nổi tiếng là hồi ký "Phú Riềng đỏ" của Trần Tử Bình về đồn điền Phú Riềng ở Bình Phước cũ, cùng một chủ với đồn điền Dầu Tiếng, thường được đọc để hình dung đời phu cao su thời ấy.
Một ngày của phu cao su đồn điền
Theo các mô tả trong tư liệu, ngày làm việc của phu cạo mủ bắt đầu từ trước rạng sáng với tiếng kẻng hay tiếng còi điểm danh. Phu được chia theo toán, mỗi người một phần cây, phải cạo đủ định mức, trút mủ, khiêng về nơi giao nhận. Người làm công việc khác như phát cỏ, đào hố, trồng cây cũng chịu định mức nặng.
Bữa ăn đơn sơ, nhà ở chật chội, thiếu nước sạch. Phụ nữ và trẻ em trong gia đình phu cũng thường phải lao động. Các khoản phạt vì cạo hỏng cây, vì mủ bẩn, vì đi muộn làm tiền công thực nhận càng ít đi. Sự cách biệt giữa chủ đồn điền, người quản lý người Âu với phu người Việt là rất lớn.
Nhịp sống của nghề cạo mủ, cạo lúc trời chưa sáng, trút mủ trước trưa, vẫn còn đến ngày nay. Nhưng khác biệt về điều kiện sống và quyền của người lao động giữa thời đồn điền và hiện tại là rất xa. Hiểu điều đó giúp người đọc hôm nay thấy vì sao các thế hệ công nhân cũ coi trọng những gì họ giành được.
Các hình thức đấu tranh của phu cao su
Bỏ trốn. Hình thức sớm và phổ biến nhất, dù rủi ro cao vì bị truy bắt, bị phạt nặng. Bỏ trốn thể hiện sự phản kháng của từng cá nhân trước điều kiện không chịu nổi.
Lãn công, làm chậm. Cả toán cùng làm chậm, cạo ít đi, để gây sức ép mà không đối đầu trực tiếp. Hình thức này đòi hỏi sự đồng lòng giữa những người cùng làm.
Đưa yêu sách. Công nhân cử đại diện đưa đơn, đưa yêu sách lên chủ đồn điền hay chính quyền: đòi tăng lương, giảm giờ làm, không đánh đập, cải thiện ăn ở, chữa bệnh. Đây là bước chuyển từ phản kháng tự phát sang đấu tranh có mục tiêu rõ.
Bãi công. Nhiều toán, nhiều làng phu cùng ngừng việc. Bãi công gây thiệt hại trực tiếp cho chủ đồn điền nên thường bị đàn áp mạnh, nhưng cũng là hình thức buộc chủ phải nhượng bộ ở một số yêu sách.
Tổ chức lâu dài. Từ khoảng thập niên 1930, phong trào công nhân cao su miền Đông có những tổ chức bí mật lãnh đạo, gắn với phong trào cách mạng chung của cả nước. Đây là cơ sở cho việc nhiều công nhân cao su tham gia kháng chiến sau năm 1945.
Phụ nữ, trẻ em và gia đình trong làng phu
Không phải mọi người phu đều đi một mình. Nhiều người đi cùng vợ, hoặc lập gia đình ngay trong đồn điền. Phụ nữ trong làng phu vừa làm việc ở lô cây với công việc như cạo mủ, trút mủ, làm cỏ, vừa lo việc nhà trong điều kiện thiếu thốn. Tư liệu thời đó ghi nhận những chuyện đau lòng về sinh nở không có thầy thuốc, trẻ sơ sinh chết vì bệnh, và tình trạng phụ nữ bị cai, xu chèn ép.
Trẻ em lớn lên trong làng phu thường phải phụ việc từ nhỏ, ít cơ hội đi học. Một số đồn điền về sau có trạm xá, trường học sơ sài, phần nhiều là kết quả của sức ép từ các cuộc đấu tranh và từ dư luận, chứ không phải tự nguyện của chủ đồn điền.
Những gia đình ấy chính là hạt nhân đầu tiên của các xóm công nhân trong vùng. Khi kể về phong trào công nhân cao su, người ta hay nhắc tới những người đàn ông đứng ra đưa yêu sách, nhưng sức bền của phong trào cũng đến từ những người phụ nữ giữ cho gia đình còn đứng được.
Hết hợp đồng: ở lại hay về quê
Theo lý thuyết, hết thời hạn hợp đồng, người phu được trả về quê. Thực tế, nhiều người không về được vì nợ chưa trả hết, vì không có tiền tàu xe, vì bệnh, hoặc vì ký tiếp hợp đồng mới. Cũng có người tự chọn ở lại vì đã quen vùng đất, đã có gia đình, và quê cũ không còn gì để về.
Những người ở lại dần chuyển từ thân phận phu hợp đồng sang làm công nhân tự do, khai phá đất làm rẫy, buôn bán nhỏ, lấy vợ lấy chồng với người địa phương. Đó là cách một lớp cư dân mới hình thành trên vùng đất đồn điền, mang theo giọng nói, món ăn và nếp sinh hoạt của quê gốc miền Bắc, miền Trung, hoà vào nếp sống Nam Bộ.
Ở nhiều gia đình trong vùng Dầu Tiếng ngày nay, câu chuyện ông cố, bà cố "vào Nam làm phu cao su" vẫn được kể lại. Ghi lại những câu chuyện này là cách giữ một phần lịch sử chưa có trong sách. Một cuốn sổ gia phả có thêm vài trang về chặng đường từ quê gốc vào đồn điền là món quà có giá trị cho các thế hệ sau.
Vì sao phong trào công nhân cao su có ý nghĩa với vùng Dầu Tiếng
Với vùng Dầu Tiếng, phong trào công nhân cao su không chỉ là một chương lịch sử mà là gốc của cộng đồng. Nhiều gia đình trong vùng ngày nay là con cháu của những người phu từ miền Bắc, miền Trung vào thời đó, ở lại sau khi hết hợp đồng, lập gia đình, rồi cùng với cư dân tại chỗ tạo nên xóm làng. Giọng nói, món ăn, phong tục của các xóm công nhân còn mang dấu vết quê gốc.
Truyền thống đoàn kết, quen tổ chức tập thể của công nhân cao su cũng là yếu tố giúp vùng này trở thành một địa bàn kháng chiến trong những thập niên sau. Những bài khác trong mục kể về giai đoạn ấy.
Đối với ngành cao su ngày nay, lịch sử này được nhắc tới như truyền thống của người lao động trong ngành. Đối với người đọc bình thường, đó là lời nhắc rằng cảnh rừng cao su thẳng tắp đẹp đẽ được tạo nên bằng mồ hôi và cả sinh mạng của nhiều thế hệ người lao động.
Dấu tích của thời đồn điền còn thấy được
Trong vùng Dầu Tiếng còn một số công trình từ thời đồn điền: nhà ở của người quản lý, nhà làm việc, một số dãy nhà công nhân cũ, cách bố trí lô cây và đường lô. Nhiều công trình đã xuống cấp, được sửa chữa, đổi công năng hoặc nằm trong khu đất của đơn vị đang quản lý. Không phải công trình nào cũng là di tích được xếp hạng.
Nếu muốn tham quan, hãy hỏi chính quyền xã hoặc đơn vị quản lý xem nơi nào được phép vào, nơi nào chỉ nên nhìn từ bên ngoài. Không tự ý vào khu đất có rào, không leo trèo vào công trình cũ đã hư hỏng vì có thể nguy hiểm. Khi chụp ảnh nhà dân trong các khu công nhân cũ, hãy hỏi chủ nhà trước.
Một cách tìm hiểu khác là nghe người già trong các xóm cao su kể chuyện ông bà, cha mẹ họ. Ký ức gia đình, dù không chính xác từng ngày tháng, giữ lại những chi tiết đời thường mà sách sử ít khi có.
Tìm hiểu thêm về phong trào công nhân cao su ở đâu
Những nguồn đáng tin để đọc sâu hơn, theo thứ tự nên tìm:
- Các cuốn lịch sử phong trào công nhân cao su và lịch sử ngành cao su Việt Nam đã xuất bản chính thức.
- Lịch sử địa phương của huyện Dầu Tiếng cũ, tỉnh Bình Dương cũ, thường có ở thư viện cấp tỉnh trước đây và thư viện các xã.
- Hồi ký của những người trong cuộc, đọc như tư liệu về cảm nhận và đời sống, đối chiếu với nguồn khác về ngày tháng, con số.
- Trưng bày ở bảo tàng cấp tỉnh trước đây của Bình Dương tại Thủ Dầu Một và các nhà truyền thống của ngành cao su nếu có mở cửa cho khách.
- Các công trình nghiên cứu của giới sử học trong và ngoài nước về đồn điền cao su Đông Dương.
- Lời kể của người già trong vùng, ghi lại cẩn thận với sự đồng ý của họ.
Với bài viết trên mạng, nhất là những bài không ghi nguồn, hãy đọc với tinh thần thận trọng. Những con số về số người chết, số người tham gia bãi công rất dễ bị lan truyền sai.
Câu hỏi thường gặp
Phu cao su ở Dầu Tiếng thời Pháp đến từ đâu?
Phần lớn được mộ từ các vùng đông dân, nghèo khó ở miền Bắc và miền Trung theo hợp đồng nhiều năm, đưa vào Nam làm việc ở đồn điền. Ngoài ra còn có lao động tại chỗ trong vùng.
Hợp đồng công-tra là gì?
Là cách người đương thời gọi hợp đồng mộ phu, phiên âm từ tiếng Pháp. Người ký nhận một khoản ứng trước và cam kết làm việc tại đồn điền trong một số năm, thường chịu nhiều điều khoản bất lợi.
Công nhân cao su Dầu Tiếng đấu tranh bằng cách nào?
Từ bỏ trốn, lãn công đến đưa yêu sách và bãi công. Từ khoảng thập niên 1930, phong trào có tổ chức hơn, gắn với phong trào cách mạng chung, là nền tảng cho việc công nhân tham gia kháng chiến sau này.
Đồn điền Dầu Tiếng và Phú Riềng có liên quan gì?
Theo nhiều tài liệu, hai đồn điền cùng thuộc một hãng của Pháp. Phú Riềng ở Bình Phước cũ nổi tiếng với phong trào công nhân năm 1930 và hồi ký Phú Riềng đỏ; Dầu Tiếng là một đồn điền lớn khác của cùng chủ.
Còn công trình thời đồn điền nào ở Dầu Tiếng không?
Còn một số công trình như nhà quản lý, nhà làm việc, dãy nhà công nhân cũ, nhiều cái đã xuống cấp hoặc đổi công năng. Muốn tham quan nên hỏi chính quyền xã hoặc đơn vị quản lý, không tự ý vào khu có rào.