Một vườn cao su thường cho mủ khoảng hai mươi năm hoặc hơn, sau đó năng suất giảm, vỏ cạo cạn dần. Lúc ấy chủ vườn thường cạo tận thu một thời gian, bán cây lấy gỗ, dọn đất rồi trồng lại; quá trình này gọi là thanh lý và tái canh. Từ lúc trồng lại đến khi cây đủ lớn để mở miệng cạo thường mất khoảng sáu, bảy năm, là quãng chủ vườn bỏ vốn mà chưa có thu nhập từ mủ.
Ở Dầu Tiếng, nhiều vườn trồng từ đợt mở rộng những thập niên trước đã và đang đến tuổi tái canh, nên đây là câu hỏi thực tế của nhiều gia đình: thanh lý lúc nào, bán gỗ thế nào, trồng lại cao su hay chuyển cây khác, sống bằng gì trong mấy năm chờ. Bài này đi qua các bước theo lệ chung; số năm, mật độ là mức tham khảo phổ biến, cần đối chiếu khuyến cáo kỹ thuật hiện hành.
Dấu hiệu một vườn cao su đã đến lúc thanh lý
Không có một tuổi cố định để thanh lý. Người làm cao su nhìn vào mấy thứ cùng lúc: sản lượng mủ đã giảm rõ và kéo dài nhiều năm dù chăm đủ; quỹ vỏ cạo gần hết, đường cạo đã xuống sát gốc hay đã cạo cả mặt vỏ tái sinh; tỉ lệ cây chết, cây gãy đổ, cây khô miệng cạo cao làm vườn thưa; giống cũ cho năng suất thấp hơn hẳn giống mới.
Với vườn công ty, việc thanh lý theo kế hoạch của đơn vị, có đánh giá kỹ thuật. Với vườn tiểu điền, quyết định thuộc chủ vườn, và thường bị chi phối bởi giá mủ và giá gỗ lúc đó. Khi giá mủ thấp mà giá gỗ cao, nhiều nhà thanh lý sớm; khi giá mủ cao, nhiều nhà cố giữ vườn già thêm vài năm.
Một cách nghĩ đơn giản: so số tiền vườn già còn mang lại mỗi năm với số tiền mất đi do chậm tái canh, tức là chậm có vườn mới năng suất cao. Không có công thức chung, nhưng ghi chép sản lượng nhiều năm như đã nói ở bài về cao su tiểu điền giúp việc so sánh này bớt cảm tính.
Cạo tận thu: tận dụng những mùa cuối
Trước khi chặt, nhiều vườn được cạo tận thu trong một đến vài mùa. Lúc này mục tiêu không còn là giữ cây lâu dài nên người ta có thể mở thêm miệng cạo, cạo nhịp dày hơn, dùng chất kích thích mủ mạnh hơn mức thường. Cách làm cụ thể tuỳ quy định của đơn vị hoặc thoả thuận giữa chủ vườn và người cạo.
Cạo tận thu cũng cần cẩn thận. Cây già, vỏ mỏng, cạo trên cao phải dùng thang hoặc dao cán dài, dễ té ngã. Chất kích thích dùng nhiều phải có găng tay và tuân theo hướng dẫn. Nếu vườn thuê người cạo, cần thoả thuận lại cách chia vì công cạo tận thu nặng hơn mà mủ có thể không nhiều như mong.
Điểm cần nhớ là cạo tận thu nên có thời hạn rõ. Kéo dài quá lâu vừa làm chậm tái canh vừa làm gỗ xấu đi vì cây bị khai thác kiệt, có khi bị mục từ vết cạo.
Bán gỗ thanh lý: những điều nên hỏi
Bán theo cây, theo ký hay theo cả vườn. Người mua gỗ cao su có thể mua đứt cả vườn theo ước lượng, mua theo khối, hay theo cân. Mỗi cách có cách tính khác nhau, chủ vườn nên hỏi rõ và nếu được thì hỏi vài người mua để so.
Ai chặt, ai dọn. Thoả thuận phải ghi rõ bên mua chặt và chở, còn gốc, rễ, cành nhỏ, lá thì ai dọn. Dọn gốc rễ là phần tốn công, ảnh hưởng trực tiếp đến chi phí chuẩn bị đất trồng lại.
Thời hạn khai thác. Bên mua chặt xong trong bao lâu. Kéo dài làm chậm mùa trồng mới, nhất là khi muốn trồng kịp đầu mùa mưa.
Đường ra vào và hư hại. Xe tải chở gỗ làm hỏng đường lô, đường xóm, có khi làm đổ cây vườn bên cạnh. Nên thoả thuận ai sửa đường, ai bồi thường nếu làm hỏng tài sản hàng xóm.
Giấy tờ. Với gỗ khai thác từ vườn trồng, việc mua bán và vận chuyển có các quy định về nguồn gốc; bên mua thường lo phần này, nhưng chủ vườn nên giữ giấy tờ đất và giấy bán để chứng minh nguồn gốc khi cần.
Các bước tái canh theo lệ chung
Trình tự dưới đây là khung phổ biến ở vườn cao su miền Đông. Chi tiết kỹ thuật như khoảng cách, liều phân nên lấy theo hướng dẫn của kỹ thuật viên hoặc tài liệu kỹ thuật hiện hành.
- Dọn đất: nhổ gốc, gom rễ, cành; rễ cũ để lại dễ thành nguồn nấm bệnh rễ cho cây mới, nên nhiều nơi gom kỹ và phơi đất.
- Làm đất: cày, bừa, có nơi cày sâu; thiết kế lại hàng, đường lô, rãnh thoát nước nếu vườn trũng.
- Chọn giống: mua cây giống từ cơ sở có nguồn gốc rõ, theo cơ cấu giống được khuyến cáo cho vùng; tránh trồng một giống duy nhất trên cả vườn lớn để giảm rủi ro bệnh.
- Đào hố, bón lót: theo mật độ đã chọn, bón lót phân hữu cơ và phân lân theo hướng dẫn.
- Trồng đầu mùa mưa: trồng khi đất đủ ẩm để cây bén rễ; trồng bằng cây bầu hoặc cây có tầng lá giúp rút ngắn thời gian.
- Trồng dặm: sau vài tuần, thay những cây chết, cây yếu để vườn đều.
- Chăm sóc kiến thiết cơ bản: làm cỏ, bón phân, tỉa chồi, phòng bệnh, phòng cháy mùa khô qua nhiều năm cho tới khi đủ tiêu chuẩn mở cạo.
Các bước trông đơn giản, nhưng sai ở khâu giống và khâu dọn rễ là sai lầm kéo dài suốt cả chu kỳ hai mươi năm sau.
Chi phí tái canh gồm những khoản nào
Trang này không nêu số tiền vì giá vật tư, công lao động thay đổi theo năm và theo nơi. Bảng dưới liệt kê các khoản cấu thành để chủ vườn tự lập dự toán, hỏi giá thực tế ở địa phương rồi điền vào.
| Khoản chi | Giai đoạn | Ghi chú khi dự toán |
|---|---|---|
| Dọn gốc rễ, làm đất | Trước khi trồng | Có thể trừ vào giá bán gỗ nếu bên mua nhận dọn |
| Cây giống | Năm đầu | Tính thêm phần trồng dặm; giống tốt đắt hơn nhưng dùng cả chu kỳ |
| Phân bón lót và bón hằng năm | Từ năm đầu tới khi mở cạo | Khoản lớn nhất cộng dồn qua nhiều năm |
| Công làm cỏ, tỉa chồi, phòng bệnh | Mỗi năm | Tự làm thì đỡ tiền nhưng tốn sức lao động |
| Phòng cháy mùa khô | Mỗi mùa khô | Làm băng cản lửa, dọn lá |
| Dụng cụ mở cạo | Năm mở cạo | Chén, máng, dây, mái che mưa, dao |
| Thu từ trồng xen | Hai, ba năm đầu | Khoản thu bù trừ, không nên tính quá lạc quan |
Cộng các khoản theo từng năm, rồi đặt cạnh số tiền gia đình có thể bỏ ra mỗi năm, sẽ thấy nên tái canh một lần hay chia đợt. Nếu phải vay, nên tính cả lãi trong suốt thời gian chưa có mủ.
Những rủi ro của vườn non
Vườn cao su mới trồng mong manh hơn nhiều so với vườn đang cạo. Cây non dễ chết khi gặp nắng hạn kéo dài đầu mùa khô, nhất là năm đầu nếu trồng muộn, rễ chưa ăn sâu. Cỏ tranh mọc nhanh trên đất vừa dọn, tranh dinh dưỡng và là mồi lửa trong mùa khô. Bò, dê thả rông có thể gặm ngọn cây non.
Bệnh trên vườn non cũng cần để ý: bệnh lá trong mùa mưa, bệnh rễ nếu dọn rễ cũ không kỹ. Mấy năm đầu, chủ vườn nên đi thăm vườn thường xuyên hơn, trồng dặm sớm những cây chết, và hỏi kỹ thuật viên khi thấy cây vàng lá, chết rải rác không rõ lý do.
Gió lốc đầu mùa mưa có thể làm gãy cây non, nhất là giống có tán nặng. Việc chọn giống phù hợp và tỉa cành đúng thời điểm giúp giảm thiệt hại; đây là chi tiết kỹ thuật nên hỏi người có chuyên môn của vùng.
Cuối cùng là rủi ro về đất: vườn tái canh trên đất đã trồng cao su nhiều chu kỳ thường nghèo dinh dưỡng hơn lần đầu. Bón phân hữu cơ, giữ lớp phủ đất giữa hàng và trả lại cành lá vụn cho đất thay vì đốt là những cách người làm lâu năm hay dùng để giữ sức đất cho chu kỳ mới.
Mấy năm chờ mủ: sống bằng gì
Thời kỳ kiến thiết cơ bản, từ lúc trồng tới lúc mở cạo, thường khoảng sáu đến bảy năm ở vùng Đông Nam Bộ, có thể ngắn hoặc dài hơn tuỳ giống, đất và mức chăm sóc. Tiêu chuẩn mở cạo phổ biến dựa trên vòng thân cây ở một độ cao nhất định và tỉ lệ cây đạt chuẩn trong vườn, chứ không chỉ dựa vào số năm.
Trong những năm này, chủ vườn tốn tiền phân, công làm cỏ, thuốc phòng bệnh mà chưa có mủ. Cách xoay xở thường thấy ở vùng Dầu Tiếng là trồng xen cây ngắn ngày trong hai, ba năm đầu khi tán chưa khép, làm thêm việc khác, chia vườn tái canh làm nhiều đợt để luôn có một phần vườn đang cho mủ. Trồng xen được viết riêng ở bài về trồng xen trong vườn cao su non.
Một ví dụ giả định để thấy vì sao nên tái canh cuốn chiếu: nhà có ba hecta, nếu thanh lý cả ba cùng lúc thì bảy năm không có mủ; nếu mỗi đợt một hecta, cách nhau vài năm, thì lúc nào cũng còn hai phần ba hoặc một phần ba diện tích đang khai thác, thu nhập không đứt hẳn. Đổi lại, quản lý phức tạp hơn và chi phí thuê máy làm đất mỗi đợt có thể cao hơn.
Trồng lại cao su hay chuyển cây khác
Đến lúc tái canh, nhiều gia đình đứng trước câu hỏi có nên trồng lại cao su. Những năm gần đây, ở miền Đông có không ít vườn được chuyển sang cây ăn trái, cây lâu năm khác hay chăn nuôi. Quyết định này nên dựa trên đất của chính vườn đó, nguồn nước tưới, vốn, sức lao động, và khả năng chịu rủi ro, không nên chạy theo phong trào.
Cao su có lợi thế là cây quen thuộc, ít cần tưới, kỹ thuật phổ biến, đầu ra ổn định qua nhiều kênh, cuối chu kỳ còn có gỗ. Bất lợi là chu kỳ dài, thu nhập phụ thuộc giá thế giới. Cây ăn trái có thể cho thu nhập cao hơn trong những năm thuận, nhưng cần nước, vốn, kỹ thuật cao hơn, và giá cũng biến động mạnh. Những câu nên tự hỏi được bàn thêm ở bài về nông nghiệp ngoài cao su.
Với đất đã được giao khoán hoặc có ràng buộc với công ty, việc đổi cây trồng có thể cần sự đồng ý của bên giao khoán; nên hỏi trước khi làm.
Câu hỏi thường gặp
Cây cao su cạo được bao nhiêu năm thì thanh lý?
Thường khoảng hai mươi năm khai thác hoặc hơn, tuỳ giống, chế độ cạo và cách chăm sóc. Quyết định thanh lý dựa trên sản lượng, quỹ vỏ còn lại, mật độ cây và giá mủ, giá gỗ chứ không theo một số năm cố định.
Cạo tận thu là gì?
Là cạo những mùa cuối trước khi chặt cây, với mục tiêu lấy tối đa mủ còn lại, có thể mở thêm miệng cạo hoặc cạo nhịp dày hơn. Nên có thời hạn rõ để không làm chậm tái canh.
Trồng lại cao su bao lâu mới có mủ?
Thường khoảng sáu đến bảy năm ở vùng Đông Nam Bộ, tuỳ giống, đất và chăm sóc. Vườn chỉ mở cạo khi phần lớn cây đạt tiêu chuẩn về vòng thân, không chỉ dựa vào số năm.
Có nên nhổ hết gốc rễ cây cao su cũ không?
Nên gom kỹ gốc rễ vì rễ cũ mục trong đất có thể là nguồn nấm bệnh rễ cho cây mới. Chi phí dọn rễ nên được tính vào khi thoả thuận bán gỗ thanh lý.
Chọn giống cao su tái canh ở đâu?
Nên mua ở cơ sở có nguồn gốc rõ ràng, theo cơ cấu giống được khuyến cáo cho vùng Đông Nam Bộ. Có thể hỏi bộ phận nông nghiệp của xã, kỹ thuật viên ngành cao su hoặc tham khảo tài liệu của Viện Nghiên cứu Cao su Việt Nam.
Tái canh một lúc hay chia làm nhiều đợt?
Chia đợt giúp luôn có một phần vườn đang cho mủ, thu nhập không đứt hẳn, nhưng quản lý phức tạp hơn. Tái canh một lần gọn hơn nhưng gia đình phải có nguồn sống khác trong nhiều năm.