Tắm hồ Dầu Tiếng tiềm ẩn nhiều nguy cơ hơn tắm biển ở bãi có người cứu hộ. Hồ chứa có đáy dốc không đều, bùn lún, chỗ sâu ngay sát chỗ cạn, nước tầng dưới lạnh hơn, không có sóng báo hiệu và thường không có ai canh. Nếu xuống nước, chỉ ở chỗ cạn, ban ngày, có người lớn tỉnh táo trên bờ trông, không sau rượu bia; trẻ em phải mặc áo phao và luôn trong tầm tay người lớn.
Bài này không nhằm làm ai sợ hồ, mà để người đi chơi hiểu vì sao hàng năm vẫn có những vụ đuối nước thương tâm ở các hồ chứa, ao hồ khắp miền Nam, kể cả với người biết bơi. Phần lớn những vụ đó xảy ra với nhóm bạn đi chơi, học sinh nghỉ hè, trẻ em không người lớn trông, và hầu như đều có thể tránh được bằng vài nguyên tắc đơn giản.
Vì sao hồ chứa nguy hiểm hơn bạn nghĩ
Hồ Dầu Tiếng là hồ chứa nhân tạo, hình thành khi ngăn sông Sài Gòn bằng đập, nước ngập lên vùng đất trước đó là rừng, đồng, suối, đường mòn. Đáy hồ vì thế không phẳng như bãi biển cát thoai thoải. Bạn có thể đang đứng trong nước tới đầu gối, bước thêm một bước thì hụt chân xuống một rãnh suối cũ, một hố đất, nước ngập quá đầu. Người không biết bơi gặp tình huống đó thường hoảng loạn trong vài giây, và chỉ vài giây là đủ.
Thứ hai là bùn. Ven hồ, nhất là ở những bãi nước rút cuối mùa khô, đáy là lớp bùn mịn, chân lún xuống, rút lên rất khó. Người đứng trong bùn ngập đùi, nước ngang ngực, muốn bước đi mà chân không nhấc lên được, dễ mất thăng bằng và ngã sấp.
Thứ ba là nhiệt độ. Mặt nước được nắng hâm ấm, nhưng xuống sâu hơn một chút nước lạnh đi rõ. Người bơi ra xa, mệt, gặp tầng nước lạnh có thể bị chuột rút. Thêm vào đó, hồ không có sóng lớn như biển, nên người ta mất cảnh giác, nghĩ "nước lặng thì an toàn", bơi ra xa hơn sức mình để quay vào.
Cuối cùng, và quan trọng nhất: bờ hồ phía Dầu Tiếng phần lớn không có lực lượng cứu hộ thường trực như các bãi tắm biển du lịch. Nếu có chuyện, người cứu đầu tiên là chính những người đi cùng bạn.
Những chỗ và lúc tuyệt đối không xuống nước
Danh sách dưới không đầy đủ, nhưng phủ được phần lớn các tình huống tai nạn đã gặp ở các hồ chứa.
- Khu vực đập, cống, tràn xả lũ, cửa kênh và vùng nước có biển cấm tắm: dòng chảy có thể rất mạnh khi vận hành, có thể bị hút về phía cửa cống.
- Bãi bùn mới lộ khi nước rút, bờ đất dựng đứng hoặc bị khoét chân, chỗ có cây cối chìm dưới nước.
- Sau khi đã uống rượu bia, kể cả "chỉ vài lon"; rượu làm giảm phản xạ, làm ấm giả, làm người ta liều hơn.
- Sau bữa ăn no, khi đang mệt sau chuyến xe dài, khi đang sốt hoặc có bệnh tim mạch, động kinh.
- Khi trời tối hoặc chạng vạng; khi đang có mây giông, sấm chớp.
- Khi chỉ có một mình, hoặc khi cả nhóm đều xuống nước mà không ai ở lại trên bờ trông.
- Gần vùng nước có thuyền máy chạy, lưới giăng, dây câu.
Nếu thấy biển cấm tắm ở một đoạn bờ, hãy hiểu rằng thường có lý do cụ thể đằng sau nó — một tai nạn cũ, một đáy dốc, một dòng chảy. Đừng suy luận "người khác vẫn tắm nên chắc không sao".
Biết bơi vẫn có thể đuối nước
Nhiều người nghĩ đuối nước chỉ xảy ra với người không biết bơi. Thực tế, người biết bơi bơi ở bể là một chuyện, bơi ngoài hồ lại khác: nước đục không thấy đáy, không có thành bể để bám, không có vạch đo độ sâu, khoảng cách tới bờ khó ước lượng. Một người bơi được hai lượt bể vẫn có thể kiệt sức khi bơi ra một cái cọc giữa hồ trông như rất gần.
Đuối nước thật ngoài đời không giống phim. Người đang đuối thường không kêu cứu được, không vẫy tay rộng, mà chỉ ngóc đầu lên khỏi mặt nước, miệng ngang mặt nước, tay đập xuống nước theo phản xạ để cố nhô lên. Người đứng trên bờ, nếu không chú ý, có thể tưởng bạn mình đang đùa nghịch. Đó là lý do người trông trên bờ phải thực sự nhìn xuống nước, không cầm điện thoại, không quay lưng nướng thịt.
Người cứu cũng gặp nguy. Nhiều vụ tai nạn mà nạn nhân là hai, ba người vì người thứ hai lao xuống cứu người thứ nhất, bị người đang hoảng loạn ôm ghì kéo xuống. Nguyên tắc chung khi chưa được huấn luyện cứu đuối: ném, đưa, đừng nhảy — ném phao, can nhựa rỗng, chai nước buộc dây; chìa sào, cành cây, dây cho người đang đuối nắm; chỉ xuống nước khi có phương tiện nổi và đã biết cách tiếp cận từ phía sau.
Nhóm có trẻ em: những nguyên tắc không có ngoại lệ
Trẻ em đuối nước nhanh và im lặng. Một đứa trẻ có thể chìm trong khoảng thời gian người lớn quay đi lấy đồ ăn. Khi đi chơi ven hồ với trẻ, hãy phân công rõ: ở mỗi thời điểm, có một người lớn cụ thể chịu trách nhiệm nhìn trẻ, không làm việc gì khác. Đến lượt đổi người thì nói to, rõ, chứ không ngầm hiểu "ai đó đang trông".
Trẻ ra gần nước là mặc áo phao, đúng cỡ, cài đủ khoá, không phải phao bơi đeo tay hay phao cổ hơi trẻ em hay dùng ở bể. Áo phao phải giữ được đầu trẻ nhô lên khi trẻ ngã sấp. Ngay cả khi không định cho trẻ xuống nước, trẻ chạy chơi ở bãi cỏ sát mép hồ cũng nên mặc áo phao.
Với học sinh lớn hơn, những chuyến đi chơi tự phát của nhóm bạn vào dịp hè là lúc nguy cơ cao nhất: không có người lớn, có tinh thần thi thố, có khi có cả rượu bia. Phụ huynh ở các xã ven hồ thường dặn con không đi tắm hồ khi không có người lớn; phụ huynh ở thành phố đưa con lên chơi cũng nên dặn như vậy, và nói thẳng vì sao.
Nếu có người đuối nước: các bước sơ cứu cơ bản
Các bước dưới đây là hướng dẫn phổ thông để người chứng kiến biết làm gì trong những phút đầu, không thay được khoá học sơ cứu có người hướng dẫn. Gọi cấp cứu 115 càng sớm càng tốt, và nhờ người địa phương chỉ cơ sở y tế gần nhất.
- Đưa nạn nhân lên bờ an toàn bằng cách ném, đưa vật nổi hoặc sào; chỉ xuống nước khi có phương tiện nổi và biết cách.
- Đặt nạn nhân nằm ngửa trên nền cứng; gọi to, lay nhẹ để xem có phản ứng không; nhìn ngực, nghe hơi thở trong khoảng mười giây.
- Nếu nạn nhân không thở hoặc chỉ thở ngáp: bắt đầu hồi sức tim phổi nếu đã được học — thổi ngạt và ép tim theo đúng kỹ thuật, làm liên tục cho tới khi có người hỗ trợ hoặc nạn nhân thở lại.
- Không dốc ngược nạn nhân, không vác chạy để "xóc nước" ra; việc đó làm mất thời gian quý giá và có thể gây hại.
- Nếu nạn nhân thở được: đặt nằm nghiêng an toàn, giữ ấm, theo dõi liên tục và vẫn đưa tới cơ sở y tế, vì có những biến chứng xuất hiện sau vài giờ.
Nếu trong nhóm chưa ai biết hồi sức tim phổi, một khoá sơ cứu ngắn trước mùa hè là món quà thiết thực nhất mà gia đình hay nhóm bạn hay đi chơi sông hồ có thể tặng nhau.
Nếu vẫn muốn xuống nước: cách làm ít rủi ro nhất
Có những người sống ven hồ từ nhỏ, biết từng đoạn bờ, ngày nào cũng xuống nước. Khách từ xa đến không có lợi thế ấy. Nếu muốn ngâm mình cho mát, hãy hỏi người dân đoạn nào nông, đáy chắc, không có rãnh sâu; chỉ xuống tới chỗ nước ngang thắt lưng, mặt quay vào bờ; đi chậm, dò đáy bằng chân trước khi dồn trọng lượng.
Luôn có ít nhất một người không xuống nước, ngồi trên bờ, không uống rượu, không cầm điện thoại, bên cạnh có sẵn một vật nổi: phao, can nhựa rỗng có dây buộc, một chiếc áo phao dự phòng. Thoả thuận trước: khi người trên bờ gọi thì mọi người lên ngay, không cãi.
Thời gian ở dưới nước cũng nên giới hạn. Ngâm lâu, cơ thể mất nhiệt từ từ mà không nhận ra, đến lúc run mới biết đã lạnh; người mệt thì phản xạ chậm. Mười lăm, hai mươi phút rồi lên bờ nghỉ, uống nước, rồi mới xuống lại, là nhịp an toàn cho người không quen nước hồ.
Nếu có thể, một nơi có dịch vụ đón khách ven hồ, có khu tắm được khoanh vùng và có người trông, là lựa chọn an toàn hơn tự xuống ở bờ hoang. Trang không giới thiệu cơ sở cụ thể; khi chọn, hãy hỏi thẳng nơi đó có người trông khu tắm hay không, có áo phao cho mượn hay không.
Những câu nói nghe quen mà sai
"Nước lặng thì không sao." Mặt hồ lặng không nói gì về đáy hồ. Rãnh sâu, bùn lún, cây chìm đều nằm dưới mặt nước phẳng lặng. Ở biển, sóng ít nhiều cảnh báo người ta; ở hồ, sự yên ả lại làm người ta liều hơn.
"Đi đông người thì an toàn." Đông người mà ai cũng nghĩ người khác đang trông thì cũng như không ai trông. Nhiều vụ đuối nước xảy ra ngay giữa một nhóm đang vui chơi, phát hiện ra thì đã muộn. Phân công một người trông cụ thể mới là an toàn.
"Uống chút bia cho ấm người rồi xuống." Rượu bia làm giãn mạch máu ngoài da nên có cảm giác ấm, nhưng thực ra cơ thể mất nhiệt nhanh hơn, phản xạ chậm hơn, phán đoán khoảng cách kém đi. Đã uống thì không xuống nước, không có ngoại lệ.
"Bơi ra cái cọc kia rồi quay vào là gần thôi." Khoảng cách trên mặt nước luôn trông gần hơn thực tế, và đường quay về luôn mệt hơn đường đi. Nếu không chắc bơi được gấp đôi quãng đó ở bể, đừng bơi ra.
"Trẻ biết bơi rồi, không cần áo phao." Trẻ học bơi ở bể chưa quen nước đục, nước lạnh và đáy bùn. Ở hồ, trẻ biết bơi vẫn cần áo phao và người lớn kề bên; biết bơi chỉ là thêm một lớp bảo vệ, không thay được hai lớp kia.
Câu hỏi thường gặp
Hồ Dầu Tiếng có chỗ nào được phép tắm không?
Trang không có danh sách điểm tắm chính thức. Khu công trình và những đoạn có biển cấm thì tuyệt đối không xuống. Ở các nơi có dịch vụ ven hồ, hỏi rõ khu tắm có được khoanh vùng và có người trông không. Bờ hoang thì rủi ro do bạn tự chịu.
Vì sao người biết bơi vẫn chết đuối ở hồ?
Vì bơi ngoài hồ khác bơi bể: không thấy đáy, khó ước lượng khoảng cách, nước tầng sâu lạnh gây chuột rút, có bùn và hố bất ngờ. Rượu bia, mệt mỏi, bơi ra quá xa rồi không đủ sức quay vào là những nguyên nhân hay gặp.
Phao bơi đeo tay có đủ an toàn cho trẻ ở hồ không?
Không. Phao tay, phao cổ hơi dễ tuột, xì hơi, và không giữ đầu trẻ nhô lên khi trẻ ngã sấp. Ở ven hồ, trẻ cần áo phao đúng cỡ, cài đủ khoá, cùng một người lớn luôn trong tầm với.
Thấy người đuối nước mà không biết bơi thì làm sao cứu?
Đừng nhảy xuống. Hô hoán gọi người xung quanh, ném xuống phao, can nhựa rỗng, chai nước có buộc dây, hoặc chìa sào, cành cây dài để người đuối nắm. Gọi cấp cứu 115 và chuẩn bị sơ cứu khi đưa được nạn nhân lên bờ.
Mùa nào tắm hồ nguy hiểm nhất?
Mỗi mùa có một nguy cơ. Mùa mưa có giông sét, nước lên nhanh, có thể có đợt xả nước. Cuối mùa khô lộ nhiều bãi bùn lún, bờ dốc. Dịp hè học sinh nghỉ học là lúc tai nạn trẻ em hay xảy ra nhất ở sông hồ miền Nam.