Tết Nguyên đán ở Dầu Tiếng rơi vào giữa mùa khô, khi rừng cao su bắt đầu vàng lá chuẩn bị thay lá. Đây là lúc người làm cao su được nghỉ nhiều ngày, người đi làm xa ở các khu công nghiệp, ở nội thành trở về, và các xóm đông vui nhất trong năm. Nét riêng của Tết ở đây là sự pha trộn: nhà gốc Bắc gói bánh chưng, nhà gốc Nam gói bánh tét, nhiều nhà gói cả hai.
Bài này kể Tết ở Dầu Tiếng theo những gì có thể quan sát: nhịp chuẩn bị trước Tết, chợ Tết ở thị trấn cũ, mâm cúng, đi lễ đầu năm ở núi Cậu và các chùa, đình, những thay đổi khi lớp trẻ đi làm xa. Chuyện kỹ thuật mùa nghỉ cạo được viết ở mục cây cao su; ở đây chỉ nhắc nó như cái nền của mùa Tết.
Tết rơi vào mùa nào của cây cao su
Cây cao su ở miền Đông Nam Bộ rụng lá vào mùa khô, thường từ khoảng sau Tết dương lịch đến các tháng đầu năm. Khi cây rụng lá và ra lá non, việc cạo mủ thường được giảm hoặc nghỉ để cây hồi sức; thời gian cụ thể do đơn vị sản xuất quyết định theo tình trạng vườn cây. Vì vậy, Tết Nguyên đán thường rơi vào khoảng cuối mùa cạo hoặc gần mùa nghỉ.
Điều này tạo nên một nhịp đặc biệt: những tuần trước Tết, người công nhân vẫn đi làm, có khi tranh thủ làm cho xong phần việc; sau Tết, nhiều người có thời gian nghỉ dài hơn so với lao động ở nhà máy. Nhiều đám cưới, đám hỏi, sửa nhà dồn vào khoảng thời gian này.
Rừng cao su mùa này cũng đổi màu: lá vàng, lá đỏ rụng dày trên đường đất, rồi lá non xanh nhạt nhú ra. Người đi đường về quê ăn Tết thấy rõ sự đổi màu ấy, và với nhiều người gốc Dầu Tiếng đi làm xa, đó là hình ảnh gắn với "về nhà".
Mùa khô cũng là mùa nắng gắt, gió nhiều, đường đất đỏ bốc bụi. Nhà nào cũng tưới sân, tưới đường trước nhà cho đỡ bụi khi khách đến chúc Tết. Có năm Tết rơi sớm, khi buổi sáng còn se lạnh, sương phủ mặt hồ; có năm Tết muộn, trời đã nóng hẳn. Người địa phương quen đoán thời tiết Tết qua màu lá cao su.
Những ngày trước Tết: dọn nhà, gói bánh, đi chợ
Khoảng nửa tháng trước Tết, các xóm bắt đầu bận: quét vôi, sơn cửa, dọn vườn, lau bàn thờ. Nhà nào có mộ ông bà trong vùng thì đi tảo mộ, phát cỏ, sơn lại bia. Ở vùng cao su, mộ nhiều gia đình nằm trong đất vườn hoặc nghĩa trang gần lô, việc tảo mộ thường là dịp cả nhà cùng ra.
Gói bánh là việc của mấy ngày cuối năm. Nhà gốc Bắc gói bánh chưng vuông, lá dong; nhà gốc Nam gói bánh tét tròn dài, lá chuối, có nhân đậu xanh, thịt mỡ, có nhà làm thêm bánh tét nhân chuối. Nồi bánh luộc qua đêm ngoài sân, cả nhà thức canh lửa, là ký ức Tết của nhiều đứa trẻ trong vùng.
Chợ Dầu Tiếng ở thị trấn cũ những ngày giáp Tết đông hơn hẳn: hàng hoa, hàng lá dong, lá chuối, gạo nếp, thịt, bánh kẹo, quần áo bày ra tận đường. Người ở các xã xa chạy xe vào chợ một hai lần để sắm đồ lớn, còn đồ lặt vặt mua ở các chợ nhỏ, tiệm tạp hoá gần nhà.
Mâm cúng Tết: chỗ giống và chỗ khác giữa các nhà
Bảng mô tả xu hướng chung theo gốc gác gia đình. Thực tế nhiều nhà đã pha trộn qua vài thế hệ, nên đây chỉ là gợi ý để hiểu vì sao mâm cúng ở Dầu Tiếng đa dạng.
| Thành phần | Nhà gốc Nam Bộ | Nhà gốc Bắc | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| Bánh | Bánh tét | Bánh chưng | Nhiều nhà có cả hai |
| Món mặn | Thịt kho hột vịt, canh khổ qua | Giò, thịt đông, canh măng | Thịt kho hột vịt gần như nhà nào cũng có |
| Đồ chua | Dưa giá, củ kiệu, dưa món | Dưa hành | Người gốc Bắc ở lâu cũng làm dưa giá |
| Mâm ngũ quả | Mãng cầu, dừa, đu đủ, xoài, sung | Chuối, bưởi, cam, quýt | Trái cây vùng Đông Nam Bộ dễ mua |
| Hoa | Mai vàng | Đào nếu kiếm được, nhiều nhà dùng mai | Mai trồng được trong vườn ở vùng này |
Ở vùng này, mai vàng dễ trồng và nhiều nhà tự có cây trong vườn, nên Tết hiếm nhà thiếu một chậu mai; người gốc Bắc ở lâu cũng quen chưng mai thay đào.
Sự pha trộn không làm ai thấy lạ. Một đứa trẻ lớn lên ở Dầu Tiếng có thể ăn bánh chưng nhà nội, bánh tét nhà ngoại và coi cả hai là "bánh Tết nhà mình".
Đêm giao thừa và mấy ngày đầu năm
Nhà gốc Bắc thường giữ lệ cúng ông Công ông Táo ngày hai mươi ba tháng Chạp, dựng cây nêu ở một số nhà, kiêng quét nhà mấy ngày đầu năm. Nhà gốc Nam chú trọng mâm ngũ quả, cặp dưa hấu, chậu mai. Nhiều nhà ở Dầu Tiếng làm cả hai kiểu, không thấy gì mâu thuẫn.
Đêm giao thừa, nhiều nhà cúng ngoài trời trước sân rồi mới cúng trong nhà. Ở các xóm gần chùa, người ta đi chùa lúc giao thừa hoặc sáng mùng một. Tiếng trống, tiếng chuông chùa trong đêm giữa rừng cao su vang xa hơn trong phố.
Mùng một thường dành cho gia đình: chúc Tết ông bà, cha mẹ, lì xì trẻ con, thăm họ hàng gần. Mùng hai, mùng ba là lúc đi chúc Tết hàng xóm, đồng nghiệp, thầy cô, bạn bè. Ở xóm công nhân, tổ, đội hay rủ nhau đi chúc Tết từng nhà; mỗi nhà ghé một chút, uống ly nước, ăn miếng bánh.
Đi lễ đầu năm là việc của nhiều gia đình. Núi Cậu với chùa Thái Sơn và miếu Cậu Bảy là điểm đông nhất, ngoài ra có các chùa, đình trong xã. Các gia đình thường đi sớm, có khi kết hợp ra hồ Dầu Tiếng chơi, chụp ảnh, ăn cá.
Người đi làm xa về: Tết là mùa đoàn tụ
Nhiều người trẻ gốc Dầu Tiếng làm ở các khu công nghiệp Bình Dương cũ, ở nội thành TP.HCM, có người ra Bắc, đi nước ngoài. Tết là dịp hiếm hoi họ về đông đủ. Những ngày trước Tết, đường từ Thủ Dầu Một, Bến Cát về Dầu Tiếng đông xe máy chở đồ, chở con nhỏ.
Sự trở về ấy thay đổi không khí xóm: quán cà phê đông, sân bóng có người đá, các cuộc gặp bạn cũ kéo dài. Đây cũng là lúc nhiều gia đình bàn chuyện lớn: cưới hỏi, sửa nhà, chia đất, cho con đi học xa. Không ít đám cưới được tổ chức ngay sau Tết để tận dụng lúc người thân có mặt đủ.
Rồi qua rằm tháng Giêng, người lại đi. Xóm trở về nhịp thường: người già, trẻ nhỏ, người còn làm cao su. Nhịp tụ rồi tan ấy năm nào cũng lặp lại, và là một phần của đời sống vùng nông thôn ngoại thành hôm nay.
Vui xuân ở xóm: từ sân bóng đến bờ hồ
Những ngày đầu năm, sinh hoạt vui chơi ở Dầu Tiếng mang dáng dấp nông thôn miền Đông: trẻ con tụ tập chơi ở sân nhà văn hoá, sân trường; thanh niên đá bóng, đánh bóng chuyền trên sân đất đỏ; người lớn ngồi quán cà phê, nhà hàng xóm nói chuyện từ sáng tới chiều. Một số xã tổ chức hội xuân, giải thể thao, văn nghệ cho người dân trong mấy ngày Tết; lịch cụ thể mỗi năm do xã công bố.
Bờ hồ Dầu Tiếng và khu núi Cậu đông người hơn ngày thường rất nhiều, vì người địa phương lẫn khách xa đều có thời gian rảnh. Nhiều gia đình đi theo nhóm, mang đồ ăn, trải bạt ngồi ăn ven hồ. Điểm đến cụ thể và cách đi được viết riêng ở mục điểm đến ven hồ; ở đây chỉ nhắc rằng đi chơi hồ đã thành một phần của Tết vùng này.
Một điều người lớn trong xóm hay nhắc con cháu dịp Tết: các cuộc chơi ăn tiền trá hình dưới dạng trò vui vẫn bị pháp luật cấm, và hay để lại mâu thuẫn, nợ nần sau Tết. Vui Tết lành mạnh, đi chơi, thăm nhau vẫn là lựa chọn được khuyên nhiều nhất.
Tết của người không về quê
Không phải ai ở Dầu Tiếng cũng ăn Tết ở nhà. Một số lao động từ tỉnh khác đến làm ăn ở đây không về quê được vì đường xa hoặc chi phí. Ở xóm trọ, xóm công nhân, nhóm người ở lại thường gom nhau nấu chung một bữa, cùng đón giao thừa. Một số nơi có chương trình của chính quyền, đoàn thể, công đoàn thăm hỏi, tặng quà người lao động ở lại.
Ngược lại, cũng có những gia đình gốc Bắc ở Dầu Tiếng nhiều đời mà vẫn coi quê nội ngoài Bắc là quê. Họ ăn Tết ở đây nhưng có năm về quê thăm họ hàng. Với lớp con cháu sinh ra ở Dầu Tiếng, "quê" đã là chính vùng đất đỏ này.
Người mới chuyển đến sống, năm đầu ăn Tết ở Dầu Tiếng có thể thấy lạ vì xóm bỗng đông rồi vắng. Ghé chúc Tết hàng xóm sáng mùng hai, mùng ba là cách tự nhiên để làm quen, ai cũng sẵn lòng mời vào nhà.
Với người già sống một mình, Tết cũng có thể là lúc buồn nhất trong năm khi con cháu không về được. Nhiều xóm có lệ hàng xóm ghé thăm, mang bánh mứt cho các cụ neo đơn; hội người cao tuổi, chi hội phụ nữ ở ấp cũng hay đi thăm. Nếu bạn biết trong xóm có người như vậy, một lần ghé chúc Tết có ý nghĩa hơn nhiều so với món quà.
Mấy lời dặn thực tế dịp Tết ở Dầu Tiếng
Đường đông vào ngày cuối năm và cuối kỳ nghỉ. Đường nối Dầu Tiếng với Bến Cát, Thủ Dầu Một đông xe trong mấy ngày cận Tết và ngày cuối kỳ nghỉ. Nên xuất phát sớm, tránh giờ cao điểm chiều tối.
Mùa khô dễ cháy. Lá cao su khô rụng dày, đốt vàng mã, đốt rác ngoài trời, đốt pháo hoa tự chế gần lô dễ gây cháy. Đốt ở chỗ trống, có người trông, dập kỹ.
Đi chúc Tết đúng giờ. Người lớn tuổi trong xóm dậy sớm, nghỉ trưa. Chúc Tết vào buổi sáng hoặc chiều mát là hợp nhất, tránh giờ trưa.
Rượu bia và đường lô tối. Đường đất đỏ không đèn, nhiều khúc cua giữa lô. Đã uống rượu bia thì không lái xe; để người tỉnh táo chở hoặc ngủ lại nhà người quen.
Chợ Tết đông, giữ đồ cẩn thận. Chợ ở thị trấn cũ những ngày giáp Tết đông người, giữ ví và điện thoại trong túi kín, để xe ở chỗ có người trông.
Câu hỏi thường gặp
Tết ở Dầu Tiếng có gì khác Tết ở nội thành?
Rõ nhất là không gian: Tết giữa vườn, rừng cao su mùa thay lá, nhà rộng có sân luộc bánh. Thứ hai là sự pha trộn phong tục của người gốc Bắc, gốc Trung, gốc Nam sống xen nhau. Thứ ba là nhịp tụ tan khi người đi làm xa về rồi đi.
Người làm cao su nghỉ Tết bao lâu?
Tuỳ quy định của đơn vị sử dụng lao động và tình trạng vườn cây năm đó. Vì Tết rơi vào mùa cây thay lá, nhiều nơi có thời gian nghỉ hoặc giảm cạo quanh Tết. Người lao động nên xem lịch cụ thể của đơn vị mình.
Chợ Dầu Tiếng ngày Tết họp tới khi nào?
Chợ đông nhất mấy ngày trước giao thừa, nhiều sạp nghỉ vài ngày đầu năm rồi mở lại dần. Lịch cụ thể của từng sạp khác nhau, nên mua đủ đồ thiết yếu trước Tết. Tiệm tạp hoá nhỏ trong xóm thường mở lại sớm hơn.
Đi lễ núi Cậu dịp Tết có đông không?
Rất đông, nhất là mùng một đến mùng mười và rằm tháng Giêng. Bãi xe và đường lên bậc đá có lúc kẹt. Nên đi sớm, mang nước, giày bám tốt, người già nên ở lại khu chùa phía dưới.
Năm đầu sống ở Dầu Tiếng, nên làm gì dịp Tết?
Ghé chúc Tết hàng xóm vào mùng hai, mùng ba, mang theo chút bánh trái. Nhận lời mời đi lễ, đi đám nếu có. Tìm hiểu lịch chợ, lịch các tiệm thiết yếu trước Tết để không bị thiếu đồ những ngày đầu năm.