Vùng Dầu Tiếng cũ, nhất là phần phía nam thuộc Tam giác sắt, từng chịu bom đạn dày đặc trong chiến tranh. Dù phần lớn diện tích đã được rà phá và canh tác nhiều chục năm, vật nổ còn sót lại vẫn có thể nằm trong đất vườn, ruộng, ven sông, và đôi khi được phát hiện khi cày sâu, đào móng, đào ao. Nguyên tắc an toàn rất đơn giản: thấy vật lạ nghi là vật nổ thì không chạm, không di chuyển, đánh dấu từ xa, giữ người tránh xa và báo ngay chính quyền xã, công an hoặc lực lượng quân sự địa phương.
Bài này viết cho người dân, người mới chuyển đến, người làm vườn, làm xây dựng trong vùng, và cha mẹ có con nhỏ. Bài chỉ nêu những lời khuyên an toàn phổ biến, không mô tả kỹ thuật vật nổ. Mọi việc xử lý vật nổ là việc của lực lượng chuyên trách; người dân không được tự làm.
Vì sao đến nay vẫn còn vật nổ
Trong nhiều năm chiến tranh, vùng Tam giác sắt và các vùng lân cận là nơi diễn ra nhiều cuộc hành quân, ném bom, pháo kích. Một phần bom đạn không nổ khi rơi xuống, cắm vào đất, đặc biệt ở đất mềm ven sông, ruộng trũng. Ngoài ra còn mìn, lựu đạn, đạn dược bị bỏ lại trong hầm, công sự, kho cũ.
Sau năm 1975, các đợt rà phá của lực lượng quân đội và của người dân khi khai hoang đã dọn được rất nhiều. Nhưng không thể rà hết từng mét đất ở độ sâu lớn. Những vật nổ nằm sâu dưới lớp đất canh tác có thể nằm yên nhiều chục năm, rồi được phát hiện khi có ai đó đào sâu hơn bình thường: đào móng nhà, đào ao, đào giếng, làm đường, hay khi lũ làm sạt lở bờ sông.
Vật nổ để lâu năm không vô hại. Lớp vỏ gỉ sét, cơ cấu bên trong có thể đã biến đổi, khiến vật nổ trở nên khó lường hơn. Đây là lý do mọi lời khuyên đều nhấn mạnh việc không chạm vào.
Dấu hiệu khiến bạn nên dừng tay
Vật kim loại lạ hình trụ, hình cầu, hình quả trứng, hay có đuôi cánh. Kích thước từ cỡ bàn tay đến rất lớn, thường gỉ sét, bám đất. Đừng cố đoán đó là gì; chỉ cần nghi ngờ là đủ để dừng lại.
Vật kim loại cắm trong đất, chỉ lộ một phần. Phần lộ ra có thể chỉ là một phần nhỏ của một vật lớn hơn nhiều bên dưới.
Thùng, hộp kim loại cũ chứa vật lạ. Có thể là đạn dược cất giấu thời chiến trong hầm, kho.
Mảnh vỡ, dây điện cũ, chốt kim loại trong đất. Không nhất thiết là vật nổ, nhưng nên dừng và quan sát kỹ khu vực xung quanh từ xa.
Máy dò kim loại của thợ thu phế liệu kêu. Nhiều người thu phế liệu dùng máy dò; tiếng kêu ở vùng từng là chiến trường có thể là vật nổ, không phải chỉ sắt vụn.
Khi phát hiện vật nghi là vật nổ
Các bước dưới đây theo lời khuyên an toàn phổ biến của các chương trình phòng tránh tai nạn bom mìn:
- Dừng ngay mọi việc đang làm; tắt máy cày, máy xúc nếu đang chạy, không cho máy chạy tiếp qua chỗ đó.
- Không chạm, không nhấc lên, không lật, không gõ, không lau chùi, không cố đào xung quanh để xem.
- Rời khỏi chỗ đó theo đúng đường mình đã đi vào.
- Đánh dấu từ xa bằng cọc, cành cây, dây, để người khác nhận ra; không đặt vật đánh dấu sát vật nổ.
- Giữ mọi người, nhất là trẻ em, gia súc, tránh xa khu vực.
- Báo ngay trưởng ấp, chính quyền xã, công an hoặc lực lượng quân sự địa phương; mô tả vị trí và hình dạng vật đã thấy.
- Chờ lực lượng chuyên trách đến xử lý; làm theo hướng dẫn của họ.
Đừng ngại vì sợ làm phiền: báo nhầm một vật sắt vụn vô hại tốt hơn nhiều so với bỏ qua một vật nổ thật.
Những điều tuyệt đối không làm
Không tự tháo, cưa, đập để lấy kim loại. Đây là nguyên nhân của rất nhiều tai nạn chết người ở các vùng từng là chiến trường. Tiền bán phế liệu không đáng với tính mạng.
Không mang về nhà, không cất giữ làm kỷ niệm. Kể cả vỏ đạn, đầu đạn trông có vẻ đã rỗng. Không thể biết chắc bằng mắt thường.
Không đốt lửa gần, không đốt rác trên khu đất mới phát hiện vật lạ. Nhiệt có thể làm vật nổ phát nổ. Ở vùng cao su, đốt lá, đốt gốc khi thanh lý vườn trên đất chưa rà cũng có rủi ro.
Không bán, không mua vật nổ. Việc tàng trữ, mua bán vật liệu nổ là vi phạm pháp luật, ngoài việc cực kỳ nguy hiểm.
Không để trẻ em chơi gần. Trẻ em tò mò và thường là nạn nhân của tai nạn vật nổ.
Ven sông, mùa nước xuống và đất sạt lở
Vùng Dầu Tiếng có sông Sài Gòn chảy dọc phía tây và nhiều kênh rạch, bàu trũng. Trong chiến tranh, ven sông là nơi giao tranh nhiều, và đất mềm ven sông là nơi bom đạn dễ cắm sâu mà không nổ. Khi mùa nước xuống, bờ sông lộ ra, hay khi lũ làm sạt lở một đoạn bờ, những vật nằm trong đất nhiều chục năm có thể lộ ra.
Người đánh cá, người cắt cỏ, trẻ em tắm sông là những người dễ gặp nhất. Nguyên tắc vẫn vậy: thấy vật lạ thì không chạm, không kéo lên thuyền, không lặn xuống mò. Ghi nhớ vị trí bằng mốc trên bờ, rồi báo chính quyền.
Một số người dùng nam châm hoặc máy dò để mò kim loại dưới lòng sông, kênh để bán phế liệu. Ở những vùng từng là chiến trường, đây là việc rất rủi ro. Nếu kéo lên một vật nghi là vật nổ, không tiếp tục kéo, không mang về, mà đặt xuống nhẹ nhàng nếu có thể, rời đi và báo ngay.
Thu mua phế liệu và máy dò kim loại
Ở nhiều vùng nông thôn từng là chiến trường, nghề thu mua phế liệu kim loại gắn liền với một rủi ro ít được nói ra: vật nổ lẫn trong sắt vụn. Có những vụ tai nạn xảy ra tại tiệm thu mua khi người ta cưa, đập một vật kim loại lạ để tách lấy đồng, nhôm. Người làm nghề này cần biết quy tắc: không nhận, không mua vật nghi là vật nổ hoặc một phần vật nổ; khi phát hiện trong đống hàng, dừng lại và báo công an.
Người dân bán phế liệu cũng vậy: không gom những vật lạ đào được ngoài vườn để bán. Số tiền thu được rất nhỏ so với rủi ro cho chính mình và cho người mua.
Việc tự dùng máy dò kim loại đi tìm phế liệu trong vườn, rừng ở vùng từng là chiến trường là hành vi rủi ro cao. Nếu máy dò báo hiệu ở một chỗ mà người dùng định đào, hãy nghĩ tới khả năng đó là vật nổ trước khi nghĩ tới tiền.
Dạy trẻ em về vật nổ
Trẻ em ở vùng nông thôn hay chơi ngoài vườn, ven sông, đào bới đất cát. Dạy trẻ một quy tắc đơn giản: thấy vật kim loại lạ thì không chạm, không cầm, không gọi bạn lại xem, mà chạy về báo người lớn. Nhắc nhiều lần, bằng ngôn ngữ đơn giản, không doạ quá mức khiến trẻ sợ ra ngoài.
Có thể cho trẻ xem tranh ảnh minh hoạ trong các tài liệu tuyên truyền an toàn của nhà trường, chính quyền để trẻ nhận biết. Nhiều trường học ở các vùng từng là chiến trường có giờ học về phòng tránh tai nạn bom mìn; phụ huynh nên hỏi và nhắc lại ở nhà.
Với trẻ lớn, giải thích vì sao không được bán phế liệu kim loại lạ, vì sao người lớn không cho đào sâu ở những chỗ nhất định. Hiểu lý do giúp trẻ tự giác hơn.
Những nỗ lực khắc phục hậu quả bom mìn
Việt Nam có chương trình quốc gia khắc phục hậu quả bom mìn sau chiến tranh, với cơ quan chuyên trách ở cấp trung ương và sự tham gia của lực lượng quân đội, chính quyền địa phương, cùng một số tổ chức quốc tế. Các hoạt động chính gồm khảo sát, rà phá đất đai, tuyên truyền phòng tránh tai nạn, hỗ trợ nạn nhân.
Các tỉnh miền Trung là nơi bị ảnh hưởng nặng nhất và được biết đến nhiều nhất, nhưng các vùng từng là chiến trường ở miền Đông Nam Bộ như Tam giác sắt cũng nằm trong diện cần quan tâm. Ở cấp xã, lực lượng quân sự địa phương thường là đầu mối tiếp nhận thông tin khi người dân phát hiện vật nổ.
Người dân không cần nhớ tên cơ quan nào làm việc gì. Chỉ cần nhớ: báo chính quyền xã, công an hoặc lực lượng quân sự địa phương; họ sẽ chuyển tiếp đến đúng nơi.
Mua đất, xây nhà, làm vườn mới: những việc nên làm
Người mua đất ở vùng Dầu Tiếng, nhất là vùng phía nam giáp Bến Cát, nên hỏi người địa phương về lịch sử khu đất: trước đây có phải là nơi đóng quân, căn cứ, chiến địa không, đã từng phát hiện vật nổ gần đó chưa. Không phải để sợ, mà để biết mà cẩn thận.
Với công trình xây dựng có đào sâu, nên tìm hiểu về việc rà phá bom mìn, vật nổ trước khi thi công. Các dự án lớn thường bắt buộc, do đơn vị có chức năng thực hiện. Nhà dân có thể hỏi chính quyền xã về việc này. Dặn thợ đào, thợ xây dừng ngay khi gặp vật lạ.
Khi thanh lý vườn cao su, dọn gốc rễ bằng máy trên đất chưa từng đào sâu, cũng nên cẩn thận. Người lái máy xúc cần biết quy tắc dừng máy khi thấy vật lạ.
Khi có tai nạn
Nếu không may có tai nạn vật nổ, việc đầu tiên là gọi cấp cứu và báo chính quyền, công an. Không lao vào khu vực ngay lập tức vì có thể còn vật nổ khác. Sơ cứu theo khả năng: cầm máu bằng cách ép chặt vết thương, giữ ấm, không cho ăn uống, đưa nạn nhân đến cơ sở y tế gần nhất càng nhanh càng tốt. Bác sĩ sẽ là người quyết định cách điều trị.
Nạn nhân bom mìn và gia đình có thể thuộc diện được hỗ trợ theo các chương trình của nhà nước và các tổ chức. Nên hỏi chính quyền xã về các chính sách hiện hành.
Sau tai nạn, khu vực cần được lực lượng chuyên trách kiểm tra lại kỹ trước khi người dân quay lại canh tác. Những người chứng kiến, nhất là trẻ em, có thể bị ám ảnh kéo dài; nếu thấy người thân mất ngủ, sợ hãi, thu mình sau sự việc, nên hỏi bác sĩ hoặc nhân viên y tế để được tư vấn hỗ trợ.
Câu hỏi thường gặp
Ở Dầu Tiếng bây giờ còn bom mìn không?
Phần lớn diện tích đã được rà phá và canh tác nhiều chục năm, nhưng vật nổ còn sót lại vẫn có thể nằm sâu trong đất, nhất là vùng phía nam từng thuộc Tam giác sắt. Rủi ro chủ yếu xuất hiện khi đào sâu hơn lớp canh tác.
Thấy vật nghi là bom mìn thì báo ai?
Báo trưởng ấp, chính quyền xã, công an hoặc lực lượng quân sự địa phương. Mô tả vị trí và hình dạng vật đã thấy, đánh dấu từ xa và giữ mọi người tránh xa cho tới khi lực lượng chuyên trách đến.
Có nên tự đào lên xem đó có phải vật nổ không?
Tuyệt đối không. Không chạm, không đào xung quanh, không lau chùi hay lật lên xem. Chỉ cần nghi ngờ là đủ để dừng lại, đánh dấu từ xa và báo chính quyền xã hoặc công an để lực lượng chuyên trách đến kiểm tra.
Bán vỏ đạn, mảnh bom làm phế liệu có được không?
Rất nguy hiểm và có thể vi phạm pháp luật. Nhiều tai nạn chết người xảy ra khi cưa, đập vật nổ để lấy kim loại. Không mua, không bán, không cất giữ.
Xây nhà ở vùng Dầu Tiếng có cần rà bom mìn không?
Dự án lớn thường bắt buộc rà phá trước khi thi công. Nhà dân nên hỏi chính quyền xã và người địa phương về lịch sử khu đất, dặn thợ dừng ngay khi gặp vật lạ.
Dạy trẻ em về vật nổ thế nào cho đúng?
Dạy một quy tắc đơn giản: thấy vật kim loại lạ thì không chạm, không gọi bạn lại xem, chạy về báo người lớn. Nhắc nhiều lần, giải thích lý do với trẻ lớn, tránh doạ quá mức.