Ngoài việc tưới cho Tây Ninh và Củ Chi, hồ Dầu Tiếng còn giữ một vai trò ít người để ý: mùa khô, hồ xả nước xuống sông Sài Gòn để duy trì dòng chảy, đẩy lùi nước mặn từ biển lấn lên và pha loãng ô nhiễm, giúp các điểm lấy nước thô của TP Hồ Chí Minh trên sông Sài Gòn ở phía hạ du hoạt động ổn định. Vùng Dầu Tiếng cũ nằm ngay đầu dòng chảy ấy.
Bài này giải thích cơ chế xâm nhập mặn trên sông Sài Gòn, vì sao một hồ ở thượng nguồn cách biển rất xa lại giúp được nước uống của thành phố, những năm hạn mặn đặt ra bài toán gì, và người sống ở thượng nguồn như Dầu Tiếng góp phần ra sao. Các số liệu kỹ thuật như lưu lượng xả, độ mặn cho phép không được nêu cụ thể vì phụ thuộc quy trình vận hành và thay đổi theo năm.
Thành phố uống nước từ hai con sông
Nguồn nước sinh hoạt của TP Hồ Chí Minh phần lớn lấy từ nước mặt của hai con sông lớn: sông Đồng Nai và sông Sài Gòn. Nước thô được bơm từ các trạm lấy nước đặt ở đoạn sông phía trên khu đô thị, nơi nước còn ngọt và ít ô nhiễm hơn, rồi đưa về nhà máy xử lý trước khi vào mạng ống. Với sông Sài Gòn, điểm lấy nước thô lớn nằm ở phía Củ Chi, hạ du vùng Dầu Tiếng.
Hai nguồn này bổ trợ nhau: khi một nguồn gặp sự cố hay chất lượng xấu, nguồn kia gánh thêm. Vì thế, chất lượng và lưu lượng nước sông Sài Gòn ở đoạn phía trên điểm lấy nước là mối quan tâm thường xuyên của ngành cấp nước thành phố.
Đoạn sông ấy chịu tác động từ hai phía: từ trên xuống là dòng nước ngọt chảy ra từ hồ Dầu Tiếng và các suối, rạch hai bên; từ dưới lên là thuỷ triều mang theo nước mặn từ biển. Hồ Dầu Tiếng là "cái vòi" lớn nhất có thể điều chỉnh ở phía trên.
Mặn lên sông như thế nào
Sông Sài Gòn chảy ra biển qua hệ thống sông Nhà Bè, Soài Rạp, Lòng Tàu, vùng chịu ảnh hưởng thuỷ triều mạnh. Mỗi ngày, triều lên đẩy nước biển ngược vào cửa sông; triều xuống, nước rút ra. Trong mùa mưa, dòng nước ngọt từ thượng nguồn lớn, đẩy ranh mặn ra xa. Mùa khô, dòng ngọt yếu đi, nước mặn theo triều len sâu hơn vào sông.
Ranh mặn không phải một đường cố định mà dịch chuyển theo con nước: lên cao khi triều cường, lùi lại khi triều kém; lên xa hơn vào cuối mùa khô, khi dòng ngọt yếu nhất. Những năm hạn, mưa ít, mặn có thể lên rất sâu, tiến gần các điểm lấy nước thô, buộc nhà máy phải điều chỉnh giờ bơm, chỉ bơm vào lúc triều rút, độ mặn thấp.
Mặn không chỉ ảnh hưởng nước uống. Nó còn ảnh hưởng ruộng vườn ven sông lấy nước tưới, nuôi trồng thuỷ sản nước ngọt, và các cơ sở sản xuất dùng nước sông. Vì thế, đẩy mặn là một trong những nhiệm vụ quan trọng của việc vận hành hồ mùa khô.
Hồ Dầu Tiếng đẩy mặn bằng cách nào
Nguyên lý đơn giản: tăng lượng nước ngọt chảy xuống sông thì ranh mặn bị đẩy lùi ra phía biển. Mùa khô, hồ Dầu Tiếng xả nước xuống sông Sài Gòn theo kế hoạch, giữ cho dòng chảy ở hạ du không xuống quá thấp. Khi có dự báo đợt triều cường lớn hoặc độ mặn tăng nhanh, việc xả có thể được điều chỉnh để tăng cường đẩy mặn đúng thời điểm.
Nước từ hồ cần thời gian để chảy tới các đoạn sông phía dưới, nên việc vận hành phải tính trước, kết hợp dự báo triều và đo mặn thực tế. Các cơ quan quản lý hồ, ngành cấp nước và ngành nông nghiệp phối hợp, trao đổi số liệu để quyết định lượng xả.
Nước hồ có hạn. Mỗi mét khối xả để đẩy mặn là một mét khối không còn để tưới hay dự trữ cho cuối mùa khô. Vì vậy những năm hồ tích không đầy, bài toán chia nước giữa tưới, cấp nước sinh hoạt và đẩy mặn trở nên căng thẳng. Theo nguyên tắc chung, nước sinh hoạt được ưu tiên trước.
Dòng chảy từ hồ còn giúp gì cho hạ du
Pha loãng ô nhiễm. Sông Sài Gòn đoạn qua các vùng đông dân, công nghiệp nhận nhiều nước thải. Dòng chảy đủ lớn giúp pha loãng, đẩy chất ô nhiễm trôi đi, giảm nguy cơ nước tù đọng, bốc mùi ở các đoạn chảy chậm.
Giữ mực nước cho lấy nước. Các trạm bơm, cống lấy nước dọc sông cần mực nước tối thiểu để vận hành. Dòng chảy ổn định giúp chúng không bị trơ đáy mùa khô.
Giữ hệ sinh thái sông. Cá, tôm và các sinh vật nước ngọt cần dòng chảy và độ mặn phù hợp. Dòng chảy tối thiểu giúp sông không trở thành một chuỗi vũng nước đọng.
Giao thông thuỷ nhỏ. Ghe, xuồng của người dân ven sông đi lại thuận hơn khi sông không cạn.
Nước tưới ven sông. Ruộng vườn hai bên sông Sài Gòn ở Bến Cát, Củ Chi, Thủ Dầu Một cũ lấy nước bằng máy bơm, cống tự chảy; dòng chảy ngọt đều giúp họ có nước ngọt để tưới trong suốt mùa khô.
Vì sao thành phố không chỉ khoan giếng lấy nước ngầm
Có người hỏi: nếu sông bị mặn, sao không khoan giếng lấy nước ngầm? Thực tế, nước ngầm từng là nguồn quan trọng của TP Hồ Chí Minh, nhưng khai thác quá mức trong nhiều năm đã gây hạ thấp mực nước ngầm, góp phần làm sụt lún mặt đất ở nhiều khu vực, và có nơi nước ngầm bị nhiễm mặn. Vì thế thành phố đã có chủ trương hạn chế, giảm dần khai thác nước ngầm, chuyển sang dùng nước mặt đã xử lý.
Điều đó làm vai trò của nước mặt từ sông Sài Gòn và sông Đồng Nai càng lớn, và kéo theo đó là vai trò của các hồ chứa thượng nguồn trong việc giữ dòng chảy ổn định. Hồ Dầu Tiếng, cùng các hồ trên hệ thống sông Đồng Nai, thành một phần của "hạ tầng nước" mà người dùng nước ở thành phố ít khi nghĩ tới.
Với vùng Dầu Tiếng cũ ở xa trung tâm, nhiều nhà vẫn dùng giếng khoan cho sinh hoạt. Việc khoan giếng ở đây cũng phải theo quy định về tài nguyên nước, và nên kiểm tra chất lượng nước giếng định kỳ.
Thứ tự ưu tiên khi nước hồ có hạn (nguyên tắc chung)
Khi hồ không đủ nước cho mọi nhu cầu, việc phân bổ thường theo nguyên tắc ưu tiên. Bảng dưới mô tả ở mức nguyên lý; quyết định cụ thể do cơ quan có thẩm quyền đưa ra theo quy trình vận hành và tình hình thực tế.
| Mức ưu tiên | Nhu cầu | Lý do |
|---|---|---|
| Cao nhất | Nước sinh hoạt cho người dân | Thiết yếu cho sức khoẻ, đời sống |
| Cao | Đẩy mặn, bảo đảm điểm lấy nước thô | Gắn trực tiếp với nước sinh hoạt hạ du |
| Trung bình | Tưới cho cây trồng theo mùa vụ | Có thể luân phiên, điều chỉnh diện tích, giống cây |
| Linh hoạt | Các nhu cầu khác (nuôi trồng, dịch vụ) | Điều chỉnh theo lượng nước còn lại |
Nguyên tắc này giải thích vì sao những năm hạn, nông dân vùng kênh có thể được vận động giảm diện tích vụ khô, trong khi hồ vẫn xả xuống sông Sài Gòn. Không phải "bỏ ruộng cứu thành phố", mà là ưu tiên nhu cầu thiết yếu nhất khi nước không đủ cho tất cả.
Những năm hạn mặn: bài học cho cả lưu vực
Nam Bộ đã trải qua những mùa khô hạn mặn gay gắt, khi mưa ít, dòng chảy thượng nguồn các sông giảm và mặn lấn sâu bất thường ở nhiều nơi. Trên sông Sài Gòn, những năm như vậy đặt ra áp lực lớn lên hồ Dầu Tiếng: vừa phải giữ nước tưới, vừa phải xả đẩy mặn, trong khi chính hồ cũng tích được ít nước hơn.
Từ những năm ấy, các giải pháp được bàn và triển khai gồm: vận hành phối hợp giữa hồ Dầu Tiếng và các hồ trên sông Bé, sông Đồng Nai; bổ sung nước cho hồ Dầu Tiếng từ hồ Phước Hòa; theo dõi độ mặn liên tục ở nhiều điểm trên sông; tăng khả năng trữ nước thô của các nhà máy để có thể ngừng bơm vài giờ khi mặn lên cao.
Với người dân ở mọi nơi trong lưu vực, bài học chung là nước ngọt không phải vô tận. Tiết kiệm nước trong mùa khô, không lãng phí nước tưới, không xả thải bừa bãi là cách mỗi người góp một phần vào việc giữ nguồn nước chung.
Người ở thượng nguồn như Dầu Tiếng góp phần ra sao
Vùng Dầu Tiếng cũ không phải nơi hưởng lợi trực tiếp nhiều nhất từ việc đẩy mặn, vì nằm xa ranh mặn. Nhưng chính vì ở thượng nguồn, những gì người Dầu Tiếng làm với đất, với nước có tác động xuống phía dưới. Nước thải chăn nuôi, thuốc bảo vệ thực vật, rác thải đổ vào suối, vào sông ở đây sẽ theo dòng chảy về phía các điểm lấy nước thô của thành phố.
Giữ rừng, giữ cây ven suối, không lấn chiếm lòng hồ, không khai thác cát trái phép trên sông cũng là giữ cho dòng chảy ổn định và nước trong hơn. Đây không phải chuyện khẩu hiệu: một con suối bị lấp, một bờ sông bị khoét cát đều làm thay đổi cách nước chảy xuống hạ du.
Từ 7/2025, khi vùng Dầu Tiếng cũ thuộc TP Hồ Chí Minh, mối quan hệ này càng rõ: người ở đầu nguồn và người ở cuối nguồn nay là cư dân cùng một thành phố, cùng chia một dòng sông.
Đọc tin về hạn mặn cho đúng
Mỗi mùa khô, báo chí thường đưa tin về độ mặn trên các sông quanh TP Hồ Chí Minh, kèm các khuyến cáo trữ nước. Khi đọc, nên để ý tin nói về sông nào, đoạn nào, độ mặn đo ở đâu. Mặn trên sông Đồng Nai, sông Sài Gòn ở đoạn nội đô khác với ở đoạn thượng nguồn; mặn lên gần điểm lấy nước mới là điều đáng chú ý với nước sinh hoạt.
Khuyến cáo "trữ nước" thường hướng tới những giờ, những ngày nhà máy có thể giảm công suất do mặn. Không cần hoảng loạn mua trữ quá mức, chỉ cần có sẵn một lượng nước dự phòng hợp lý cho gia đình và theo dõi thông báo của đơn vị cấp nước nơi mình ở.
Cũng nên cẩn thận với những bài viết gây hoang mang kiểu "thành phố sắp hết nước ngọt" mà không dẫn số liệu đo, không nói rõ đo ở đâu, lúc nào. Thông tin đáng tin là thông tin từ đơn vị cấp nước, cơ quan khí tượng thuỷ văn và cơ quan quản lý hồ, kèm thời gian và địa điểm cụ thể.
Câu hỏi thường gặp
Hồ Dầu Tiếng cấp nước uống trực tiếp cho TP Hồ Chí Minh phải không?
Không trực tiếp theo nghĩa có ống dẫn từ hồ về thành phố. Hồ xả nước xuống sông Sài Gòn, giữ dòng chảy và đẩy mặn; các nhà máy nước lấy nước thô từ sông ở phía hạ du rồi xử lý. Hồ đóng vai trò điều tiết nguồn nước cho sông.
Vì sao một hồ ở xa biển lại đẩy được mặn?
Vì ranh mặn trên sông phụ thuộc vào cân bằng giữa dòng nước ngọt chảy xuống và thuỷ triều đẩy lên. Hồ tăng lượng nước ngọt xả xuống sông thì dòng ngọt mạnh hơn, đẩy ranh mặn lùi ra phía biển, dù hồ ở rất xa cửa sông.
Khi hồ thiếu nước, ai được ưu tiên?
Theo nguyên tắc chung, nước sinh hoạt được ưu tiên trước, tiếp theo là đẩy mặn bảo đảm điểm lấy nước, rồi mới tới tưới và các nhu cầu khác. Phân bổ cụ thể do cơ quan có thẩm quyền quyết định theo quy trình vận hành và tình hình từng năm.
Người ở Dầu Tiếng có bị ảnh hưởng bởi xâm nhập mặn không?
Hầu như không trực tiếp, vì vùng Dầu Tiếng cũ ở thượng nguồn, xa ranh mặn. Ảnh hưởng gián tiếp là những năm hạn, hồ phải xả nhiều để đẩy mặn, mực nước hồ rút sâu hơn, nghề cá ven hồ khó khăn hơn.
Có cách nào người dân góp phần giữ nguồn nước sông Sài Gòn?
Có. Không xả nước thải chăn nuôi, rác, vỏ chai thuốc bảo vệ thực vật xuống suối, sông; không lấn chiếm lòng hồ, không khai thác cát trái phép; tiết kiệm nước mùa khô; báo chính quyền khi thấy điểm xả thải bất thường hoặc cá chết hàng loạt.