Mực nước hồ Dầu Tiếng lên xuống theo một chu kỳ năm khá rõ: tích dần trong mùa mưa, thường cao nhất vào cuối mùa mưa, rồi rút dần suốt mùa khô do cấp nước cho hạ du và bốc hơi, thấp nhất vào cuối mùa khô trước những cơn mưa đầu mùa. Khi nước rút, bờ hồ lùi xa, lộ ra những bãi đất rộng; khi nước lên, bãi lại chìm.
Đây là bức tranh chung; mỗi năm mực nước cụ thể khác nhau tùy lượng mưa trên lưu vực và kế hoạch vận hành. Bài này giải thích vì sao hồ lên xuống như vậy, người sống ven hồ phía Dầu Tiếng thấy những thay đổi gì qua từng mùa, và những quy định liên quan đến phần đất lòng hồ lộ ra trong mùa khô.
Chu kỳ một năm của hồ
Vùng Dầu Tiếng có khí hậu hai mùa rõ rệt: mùa mưa thường từ khoảng tháng 5 đến tháng 11, mùa khô từ khoảng tháng 12 đến tháng 4 năm sau. Hồ theo nhịp ấy. Đầu mùa mưa, đất trên lưu vực còn khô, mưa ngấm nhiều, nước về hồ chưa nhiều. Giữa mùa mưa, đất bão hoà, nước chảy về hồ mạnh hơn, mực nước lên nhanh. Cuối mùa mưa, hồ thường đạt mức cao nhất trong năm.
Sang mùa khô, gần như không còn nước mưa bổ sung, trong khi hồ phải xả nước cho kênh tưới, cho hạ du sông Sài Gòn, cộng với bốc hơi trên mặt nước rộng dưới nắng gắt. Mực nước rút dần đều đặn qua các tháng. Cuối mùa khô, trước khi mưa trở lại, là lúc hồ thấp nhất.
Biên độ lên xuống giữa đỉnh và đáy mỗi năm có thể vài mét, đủ để bờ hồ ở những chỗ thoải lùi ra cả trăm mét hay hơn. Những năm mưa ít liên tiếp, hồ có thể không tích đầy, mùa khô sau rút sâu hơn bình thường.
Người mới đến hay ngạc nhiên vì đầu mùa mưa trời đổ mưa mấy tuần liền mà mép nước hồ hầu như đứng yên. Lý do là những trận mưa đầu mùa chủ yếu thấm vào đất khô, nuôi cây cối, lấp đầy ao vũng trên lưu vực; chỉ khi đất đã no nước, dòng chảy mặt mới đổ về các suối và sông Sài Gòn thượng nguồn nhiều lên. Người ven hồ vì thế nói "mưa tháng đầu nuôi đất, mưa tháng sau mới nuôi hồ", một cách nói mộc mạc nhưng đúng với thực tế thuỷ văn.
Người ven hồ nhận ra mùa nước qua những gì
Vệt cỏ trên bờ. Khi nước rút, cỏ mọc theo từng vệt song song với mép nước, vệt xa nhất là cỏ già, vệt gần nước là cỏ non. Nhìn những vệt này có thể đoán nước đã rút bao lâu.
Đường ra bến dài thêm. Mùa khô, người đi lưới phải kéo ghe xa hơn mới tới nước; bến đậu ghe dời theo mép nước. Mùa nước lớn, bến lại sát xóm.
Màu nước. Đầu mùa mưa, nước suối đổ về mang phù sa làm một số đoạn ven hồ đục hơn; giữa mùa khô, nước thường trong hơn, có lúc nhìn thấy đáy ở chỗ cạn.
Gió và sóng. Mặt hồ rộng nhất vào cuối mùa mưa, gió có quãng dài để tạo sóng; những chiều giông, sóng ở bờ hồ có thể cao bất ngờ.
Những vật nổi lên. Mùa khô rút sâu, đôi khi lộ ra gốc cây chết, nền đất cũ, đường mòn từ thời trước khi có hồ. Người lớn tuổi nhìn những dấu vết ấy và kể lại chuyện xóm cũ.
Bãi lòng hồ mùa khô: cỏ, bò và hoa màu
Khi nước rút, phần lòng hồ lộ ra là đất phù sa mịn, ẩm, cỏ mọc rất nhanh. Ở nhiều đoạn bờ, người dân thả bò, trâu ăn cỏ trên các bãi này; buổi chiều có thể thấy đàn bò lững thững trên nền đất nứt nẻ cạnh mép nước. Một số nơi người ta tranh thủ trồng hoa màu ngắn ngày như dưa, đậu, bắp, rau trước khi nước lên trở lại.
Việc canh tác trên đất lòng hồ có rủi ro rõ ràng: nước lên sớm là mất trắng, và đất lòng hồ thuộc phạm vi quản lý của công trình thuỷ lợi, không phải đất giao cho cá nhân. Quy định về việc sử dụng tạm thời đất lòng hồ, nếu có, do đơn vị quản lý và chính quyền đặt ra, thay đổi theo thời kỳ. Người định trồng trọt trên bãi lòng hồ nên hỏi trước, và tuyệt đối không xây dựng, rào chắn, đổ đất lấn hồ.
Phân bón, thuốc bảo vệ thực vật dùng trên bãi lòng hồ khi nước lên sẽ hoà thẳng vào nước hồ, ảnh hưởng nguồn nước cho cả hạ du. Đây là lý do việc canh tác trong lòng hồ thường bị hạn chế và cần được kiểm soát chặt.
Mùa nước và đời sống ven hồ phía Dầu Tiếng
Bảng khái quát theo kinh nghiệm chung của người ven hồ; mỗi năm có thể lệch vài tuần tùy mưa và vận hành.
| Giai đoạn | Mặt hồ | Đời sống ven hồ |
|---|---|---|
| Đầu mùa mưa | Mực nước thấp, bắt đầu nhích lên | Thu dọn hoa màu bãi lòng hồ, sửa ghe lưới, giông chiều nhiều |
| Giữa mùa mưa | Nước lên nhanh, bãi chìm dần | Đánh cá theo con nước lên, cẩn thận giông sét trên hồ |
| Cuối mùa mưa | Mực nước cao nhất năm, mặt hồ rộng nhất | Cảnh hồ đầy, gió mạnh, theo dõi thông báo xả lũ |
| Đầu và giữa mùa khô | Nước rút đều, bờ lùi dần | Bãi cỏ lộ ra, thả bò, đánh bắt thuận, sáng sớm có sương |
| Cuối mùa khô | Mực nước thấp nhất | Bến ghe xa, nắng gắt, chờ mưa đầu mùa |
Bảng cho thấy một điều người ven hồ ai cũng biết: không có mùa nào "đứng yên", mặt hồ luôn đang lên hoặc đang xuống, và việc làm ăn ven hồ phải chạy theo nhịp đó. Bảng không thay cho số liệu đo đạc. Người cần mực nước chính xác (cho nghề cá, nuôi trồng, du lịch) nên theo dõi thông tin vận hành do đơn vị quản lý công bố.
Năm hạn, năm mưa nhiều: hồ phản ứng thế nào
Những năm mưa ít, nhất là khi có hiện tượng El Niño, hồ tích không đầy cuối mùa mưa. Mùa khô sau đó, mực nước có thể xuống thấp hơn hẳn bình thường, bãi lòng hồ lộ rộng, việc cấp nước phải tính toán tiết kiệm, có khi luân phiên. Người ven hồ thấy rõ: bến ghe xa tít, nghề lưới thu hẹp, nước một số giếng gần hồ xuống thấp.
Ngược lại, những năm mưa nhiều, nhất là cuối mùa mưa, hồ đầy sớm và có thể phải xả lũ nhiều đợt. Mặt hồ mênh mông, sóng gió lớn, những bãi đất quen thuộc chìm sâu, người đi lưới phải cẩn thận hơn vì nước sâu và gió mạnh.
Chính sự dao động giữa các năm khiến việc chuyển nước bổ sung từ sông Bé và việc vận hành phối hợp giữa các hồ trở nên quan trọng. Với người ven hồ, kinh nghiệm quý nhất là không coi năm nào giống năm nào, luôn nhìn mực nước thực tế và nghe thông báo thay vì làm theo lịch cũ.
Mực nước thay đổi và chuyện đi lại, làm ăn ven hồ
Khi bờ hồ lùi xa, những con đường đất dẫn ra bến kéo dài thêm, có khi đi qua bãi bùn chưa khô. Xe máy chở cá, chở lưới dễ lún bánh, trượt ngã. Mùa nước lên, ngược lại, có những đoạn đường ven hồ ngập, phải đi vòng. Người mới đến chơi theo một lối quen trên mạng có thể thấy cảnh khác hẳn ảnh, chỉ vì đến khác mùa.
Với các hộ làm dịch vụ ven hồ như bán đồ ăn cho người câu, cho thuê chỗ ngồi, mực nước quyết định khách nhiều hay ít. Bờ hồ đẹp nhất trong mắt người đi chơi thường là lúc nước vừa phải, cỏ xanh, có chỗ đứng chắc chân; nước quá thấp thì lầy, quá cao thì không còn chỗ ngồi.
Thông tin "hồ đang đầy hay cạn" nên hỏi người địa phương ngay trước chuyến đi, vì ảnh cũ trên mạng không cho biết mùa chụp. Chọn thời điểm đến hồ cho chuyến chơi được bàn kỹ ở chuyên mục điểm đến ven hồ của trang.
Những quy định cần nhớ về đất lòng hồ
Đất trong lòng hồ, kể cả phần lộ ra mùa khô, thuộc phạm vi công trình thuỷ lợi. Pháp luật về thuỷ lợi quy định vùng phụ cận và hành lang bảo vệ hồ chứa, trong đó cấm các hành vi lấn chiếm, xây dựng trái phép, đổ chất thải, khai thác đất đá làm ảnh hưởng tới công trình. Việc sử dụng tạm, nếu được phép, phải theo đúng điều kiện được cấp.
Báo chí từng đưa tin về tình trạng lấn chiếm lòng hồ ở một số đoạn bờ của hồ Dầu Tiếng. Người mua đất ven hồ cần kiểm tra kỹ thửa đất có nằm trong hành lang bảo vệ hay không, có giấy chứng nhận hợp pháp hay không, trước khi giao dịch. Mua phải đất lấn hồ là mất tiền mà không có quyền lợi gì.
Cách kiểm tra cơ bản: xin thông tin quy hoạch, ranh giới thửa đất tại cơ quan đăng ký đất đai; hỏi chính quyền xã xem thửa đất có nằm trong vùng phụ cận hay hành lang bảo vệ hồ chứa hay không; đối chiếu vị trí trên thực địa với mép nước cao nhất các năm (người địa phương thường biết rõ). Nếu người bán né tránh những câu hỏi này, đó là dấu hiệu cần dừng lại.
Nước thấp, nắng nóng: tảo, bèo và cá chết cục bộ
Cuối mùa khô, khi mực nước thấp và nắng gắt kéo dài, ở những vùng nước nông, tĩnh ven bờ hồ dễ xuất hiện tảo phát triển mạnh, nước chuyển màu xanh đậm, có mùi. Bèo, lục bình, cỏ nước cũng mọc dày ở các vịnh nhỏ. Đây là hiện tượng thường gặp ở hồ chứa vùng nhiệt đới, mức độ mỗi năm khác nhau tùy lượng dinh dưỡng trong nước và thời tiết.
Khi tảo phát triển quá mức rồi chết, lượng oxy trong nước giảm, có thể gây cá chết cục bộ ở vùng nước tĩnh. Người ven hồ thấy cá nổi đầu, cá chết trôi dạt vào bờ nên báo chính quyền xã để cơ quan chuyên môn lấy mẫu kiểm tra, không tự kết luận nguyên nhân, không vớt cá chết về ăn hay bán.
Phân bón, nước thải chăn nuôi, rác hữu cơ chảy vào hồ là nguồn dinh dưỡng nuôi tảo. Vì vậy những việc như không xả thải chuồng trại thẳng xuống suối, không canh tác dùng nhiều phân hoá học sát mép nước, thu gom rác ven hồ đều góp phần giữ nước hồ trong lành hơn qua mỗi mùa khô.
Câu hỏi thường gặp
Hồ Dầu Tiếng đầy nhất vào lúc nào?
Thường vào cuối mùa mưa, khoảng các tháng cuối năm, sau nhiều tháng tích nước. Mỗi năm có thể lệch tùy lượng mưa và kế hoạch vận hành. Những năm mưa ít, hồ có thể không đạt mức cao như thường lệ.
Mùa khô hồ Dầu Tiếng có cạn hết không?
Không cạn hết. Mực nước rút dần và thấp nhất vào cuối mùa khô, lộ ra bãi rộng ở những đoạn bờ thoải, nhưng lòng hồ vẫn còn nước. Hồ luôn giữ một lượng nước tối thiểu theo quy trình vận hành.
Có được trồng trọt trên bãi lòng hồ mùa khô không?
Đất lòng hồ thuộc phạm vi quản lý của công trình thuỷ lợi. Việc sử dụng tạm, nếu được phép, phải theo quy định của đơn vị quản lý và chính quyền. Không được xây dựng, rào chắn, đổ đất lấn hồ. Nên hỏi trước khi canh tác.
Vì sao năm nay hồ thấp hơn năm ngoái?
Thường do mùa mưa trước ít hơn, hồ tích không đầy, hoặc nhu cầu cấp nước, đẩy mặn mùa khô tăng. Mực nước hồ phụ thuộc mưa trên toàn lưu vực, không chỉ mưa ở Dầu Tiếng. Thông tin vận hành chính thức sẽ cho biết rõ hơn.
Mực nước hồ có ảnh hưởng đến giếng nhà dân không?
Ở vùng sát hồ, mực nước ngầm có liên hệ với mực nước hồ, nên khi hồ rút sâu, một số giếng nông có thể xuống nước. Mức ảnh hưởng tùy địa chất từng nơi. Giếng xa hồ chịu ảnh hưởng chủ yếu từ mưa và lượng khai thác chung.