Những xóm ven hồ phía Dầu Tiếng sống theo hai nhịp chồng lên nhau: nhịp nước của hồ, lên mùa mưa, rút mùa khô, và nhịp cao su, cạo mủ từ khuya, nghỉ cạo khi cây rụng lá. Một gia đình ven hồ thường làm nhiều nghề cùng lúc: cạo mủ, đi lưới, thả bò, làm vườn, buôn bán nhỏ. Cuộc sống chậm, gần gũi thiên nhiên, nhưng cũng có những vất vả và rủi ro riêng.
Bài này dựng lại một năm ở xóm ven hồ từ những trải nghiệm chung mà người địa phương hay kể, không phải chuyện của một gia đình cụ thể nào. Cuối bài là những điều người mới định chuyển về sống gần hồ nên biết. Chuyện nghề cá, mùa nước, khí hậu được kể sâu hơn ở các bài khác cùng chuyên mục.
Xóm ven hồ trông như thế nào
Các xóm ven hồ phía Dầu Tiếng thường không sát mép nước mà lùi lên chỗ đất cao, nằm giữa vườn cao su và bờ hồ. Nhà cửa thưa, mỗi nhà một khoảnh vườn, có cây ăn trái, ao nhỏ, chuồng bò, chuồng gà. Đường vào xóm là đường đất đỏ hoặc đường bê tông nhỏ, hai bên hàng cao su thẳng tắp. Từ xóm đi bộ ra tới mép nước mất vài phút đến vài chục phút, tùy mùa.
Mép hồ gần xóm là nơi có bến ghe tự phát: vài chiếc ghe nhỏ kéo lên bờ, lưới phơi trên cọc, chòi lá che nắng. Mùa nước lớn, bến sát xóm; mùa khô, bến lùi xa, người ta phải dời ghe theo mép nước.
Ở nhiều xóm, nhà nào cũng có người trong họ hàng làm cao su, nhà nào cũng có ít nhất một chiếc ghe. Đây là kiểu sinh kế đa dạng quen thuộc của vùng ven hồ: không trông vào một nguồn duy nhất, năm cá kém thì có mủ, năm mủ rẻ thì có cá, có bò.
Một ngày bắt đầu từ trước khi trời sáng
Trong xóm ven hồ, ngày bắt đầu sớm hơn ở thành phố nhiều. Khoảng nửa đêm về sáng, đèn pin đội đầu của người cạo mủ đã lấp loáng trong vườn cao su; mủ chảy tốt nhất khi trời mát. Cùng lúc hoặc sớm hơn một chút, người đi lưới ra bến, nổ máy ghe đi thăm lưới thả từ chiều hôm trước.
Khi trời sáng hẳn, ghe vào bến với khoang cá, người cạo mủ quay lại trút mủ. Chợ sáng ở trung tâm xã đã họp; cá tươi từ hồ, rau từ vườn, mủ từ lô đều theo đường đất đỏ đi ra. Buổi trưa nắng gắt, cả xóm chậm lại, người ta ngủ trưa, vá lưới dưới bóng cây, cho bò uống nước.
Chiều muộn, gió hồ thổi vào mát rượi. Trẻ con đi học về, người lớn lùa bò về chuồng, người đi lưới chuẩn bị thả lưới mới. Tối đến, xóm tắt đèn sớm, vì nửa đêm lại một ngày mới bắt đầu. Ai quen giờ giấc thành phố về đây ở vài hôm thường thấy lạ nhất chính điểm này: chín giờ tối mà cả xóm đã im ắng như nửa đêm.
Mùa khô ở xóm ven hồ
Bãi lòng hồ thành đồng cỏ. Nước rút, cỏ mọc trên bãi lòng hồ, nhiều nhà thả bò ra ăn cả ngày, chiều lùa về. Cảnh đàn bò trên nền đất nứt nẻ cạnh mép nước là hình ảnh đặc trưng mùa khô ven hồ.
Cá dễ bắt hơn. Nước thấp, cá dồn về chỗ sâu, người đi lưới thu khá hơn. Bến ghe xa nên phải dậy sớm hơn, đi bộ xa hơn.
Cao su nghỉ cạo. Cuối mùa khô, cao su rụng lá rồi ra lá non, nhiều vườn nghỉ cạo một thời gian. Người làm cao su có thời gian sửa nhà, làm việc khác, đi lưới nhiều hơn.
Nắng, nóng, thiếu nước. Giếng nông có nhà cạn, phải đi xin nước hoặc mua nước. Lá khô dày trong vườn, ai cũng nhắc nhau cẩn thận lửa.
Tết. Tết rơi vào mùa khô. Người đi làm xa về, xóm đông vui hơn, ghe nằm bến mấy ngày, bờ hồ thành chỗ con cháu ra chơi, chụp ảnh.
Mùa mưa ở xóm ven hồ
Hồ lên, bãi chìm. Đầu mùa mưa nước còn thấp, giữa mùa nước lên nhanh, bãi cỏ chìm dần, bò phải chuyển lên cỏ ven vườn cao su. Bến ghe dời dần về sát xóm.
Giông chiều. Gần như chiều nào cũng có thể có giông. Người đi lưới canh trời từng giờ, thấy mây đen bên kia hồ là quay về. Trong xóm, người ta rút đồ phơi, cột lại tấm bạt, mái tôn.
Đường lầy. Đường đất đỏ vào xóm trơn trượt, xe máy chở cá, chở mủ đi chậm, có đoạn phải dắt. Trẻ em đi học phải đi sớm hơn.
Muỗi và bệnh. Mùa mưa muỗi nhiều, các nhà phát quang bụi rậm, úp chum vại, ngủ màn. Trạm y tế xã thường nhắc phòng sốt xuất huyết.
Cuối mùa: hồ đầy. Cuối mùa mưa hồ đầy, mặt nước mênh mông, cảnh đẹp nhất năm, nhưng sóng gió cũng lớn. Người ven sông dưới đập để ý thông báo xả lũ.
Trẻ con và nước: nỗi lo thường trực
Lớn lên cạnh hồ, trẻ con ở đây gần nước từ nhỏ. Đó là niềm vui, cũng là nỗi lo lớn nhất của cha mẹ. Mặt hồ rộng, bờ nhiều chỗ dốc, đáy bùn, có gốc cây chìm; mùa hè nắng nóng, trẻ rủ nhau ra hồ tắm là chuyện dễ xảy ra. Những vụ đuối nước trẻ em ở hồ chứa, sông suối vẫn là nỗi đau lặp lại ở nhiều vùng nông thôn miền Nam.
Các gia đình ven hồ thường dạy con những điều đơn giản: không ra hồ khi không có người lớn, không tắm ở chỗ lạ, không lội ra xa, không nhảy từ ghe, từ gò cao xuống nước. Nhiều nơi có lớp dạy bơi hè cho trẻ em; cho con học bơi là việc nên làm, nhưng biết bơi không có nghĩa là an toàn ở hồ.
Người lớn cũng nên nhớ: không uống rượu bia rồi ra hồ, không đi ghe khi trời giông, luôn có áo phao trên ghe. Trẻ con nhìn người lớn mà học. Nhà nào có ao, có hố nước trong vườn cũng nên rào lại hoặc đậy kín, vì với trẻ nhỏ, một cái ao sâu ngang ngực người lớn cũng nguy hiểm không kém mặt hồ.
Hồ là của chung: quy ước và quy định
Người ven hồ coi hồ như một phần đời sống, nhưng ai cũng hiểu hồ không phải của riêng nhà nào. Mặt nước, bãi lòng hồ thuộc phạm vi công trình thuỷ lợi, có đơn vị quản lý và quy định riêng. Những việc như xây chòi kiên cố, rào bãi, đổ đất lấn hồ, khai thác cát, đất trong lòng hồ đều không được phép.
Giữa các hộ cũng có quy ước ngầm: chỗ giăng lưới quen của nhà ai thì nhà khác tránh, bến ghe chung thì giữ sạch, rác không vứt xuống nước. Ai dùng kích điện bắt cá thường bị cả xóm phản đối, vì nó làm cạn nguồn cá chung.
Với người ở xa đến chơi, tôn trọng những quy ước này là cách cư xử tốt nhất: không câu sát lưới nhà người, không neo ghe chắn bến, không để rác lại bờ hồ, hỏi trước khi đi vào đất vườn của dân để ra mép nước.
Nếu định chuyển về sống gần hồ phía Dầu Tiếng
Nhiều người thành phố mơ một căn nhà bên hồ. Trước khi quyết định, nên kiểm những điều sau:
- Pháp lý thửa đất: có giấy chứng nhận hợp pháp không, có nằm trong hành lang bảo vệ hồ chứa không; hỏi tại cơ quan đăng ký đất đai và chính quyền xã.
- Mức nước cao nhất: hỏi hàng xóm những năm nước lớn, nước lên tới đâu; đừng chỉ nhìn mép nước mùa khô.
- Điện, nước, đường: điện lưới tới chưa, nước sinh hoạt dùng giếng hay nước máy, đường vào mùa mưa có đi được không.
- Khoảng cách tới dịch vụ: trường học, trạm y tế, chợ, bệnh viện gần nhất cách bao xa; đi đêm qua rừng cao su có an toàn không.
- Giông sét, gió hồ: nhà cần kết cấu chắc, mái chằng kỹ, có chống sét nếu ở chỗ trống.
- Muỗi và độ ẩm: gần nước thì muỗi nhiều, ẩm cao mùa mưa, cần thiết kế nhà thoáng.
Sống ven hồ thật sự dễ chịu với người hiểu nhịp của nó. Với người chỉ thấy cảnh hồ trong ảnh đẹp mùa nước đầy, thực tế mùa khô bến xa, bụi đỏ, nắng gắt có thể là một bất ngờ.
Những thay đổi đang đến với xóm ven hồ
Những năm gần đây, đường sá vào các xóm ven hồ được nâng cấp dần, điện, sóng điện thoại phủ rộng hơn. Người thành phố tìm về hồ chơi cuối tuần nhiều hơn, kéo theo một số dịch vụ nhỏ như bán nước, cho thuê chỗ cắm trại, chở khách đi ghe. Đất ven hồ được nhiều người hỏi mua.
Những thay đổi này mang lại thu nhập thêm, nhưng cũng đặt ra chuyện giữ gìn: rác thải của khách, xây dựng lấn hồ, tranh chấp đất, an toàn cho khách không quen sông nước. Người địa phương lâu năm thường mong một điều giản dị: hồ vẫn sạch, cá vẫn còn, con cháu vẫn có chỗ sống quanh hồ như ông bà mình.
Người mới đến góp phần vào điều đó bằng những việc rất nhỏ: mua cá, mua rau của bà con trong xóm, thuê ghe của người địa phương thay vì mang ghe lạ tới, mang rác về, không bật nhạc ầm ĩ bên hồ lúc khuya. Xóm ven hồ đón khách bằng sự cởi mở, và giữ được sự cởi mở ấy khi khách cũng biết tôn trọng nhịp sống của họ.
Âm thanh và cảnh sắc của xóm ven hồ theo giờ
Ai từng ngủ lại một đêm ở xóm ven hồ thường nhớ nhất là âm thanh. Khuya, tiếng gà gáy sớm, tiếng xe máy của người đi cạo mủ, ánh đèn pin lấp loáng giữa hàng cây. Gần sáng, tiếng máy ghe nổ lạch xạch ngoài bến, rồi xa dần trên mặt hồ còn phủ sương.
Buổi sáng, mặt hồ có màu bạc, chim nước bay là là, vài chiếc ghe nhỏ như những chấm đen trên nền nước. Trưa, tiếng ve trong vườn cao su mùa khô, tiếng gió lùa qua tán lá. Chiều, mặt trời lặn phía bên kia hồ, về phía Tây Ninh, nhuộm mặt nước màu cam; người ta ra bờ ngồi hóng gió, trẻ con chạy theo đàn bò về chuồng.
Đêm mùa mưa, ếch nhái kêu rộn ở các vũng nước ven vườn, mưa rơi trên mái tôn như trống. Đêm mùa khô trời trong, ít đèn, nhìn được nhiều sao, gió hồ mát lạnh lúc gần sáng. Những điều nhỏ ấy là lý do nhiều người con xa quê của các xóm ven hồ vẫn mong về.
Câu hỏi thường gặp
Người ven hồ Dầu Tiếng sống bằng nghề gì?
Thường làm nhiều nghề cùng lúc: cạo mủ cao su, đánh cá trên hồ, thả bò, làm vườn cây ăn trái, buôn bán nhỏ. Sự đa dạng giúp gia đình vượt qua những năm một nghề gặp khó, như năm cá ít hay năm giá mủ thấp.
Mùa nào sống ven hồ dễ chịu nhất?
Nhiều người thích đầu mùa khô, khoảng cuối năm: hồ còn đầy, trời khô ráo, sáng sớm se lạnh, chiều có gió hồ. Cuối mùa khô nóng gắt, bến xa; giữa mùa mưa nhiều giông, đường lầy.
Mua đất sát mép hồ có nên không?
Cần rất thận trọng. Đất sát hồ có thể nằm trong hành lang bảo vệ hồ chứa hoặc là đất lấn chiếm không hợp pháp, có thể ngập khi hồ đầy. Phải kiểm tra pháp lý tại cơ quan đăng ký đất đai và chính quyền xã trước khi giao dịch.
Trẻ em ở ven hồ có được học bơi không?
Nhiều nơi có các lớp dạy bơi hè cho trẻ em do trường, đoàn thể hoặc địa phương tổ chức. Cho con học bơi là cần thiết, nhưng biết bơi không thay thế được việc luôn có người lớn đi cùng khi trẻ ra hồ, ra sông.
Có được dựng chòi, làm bến riêng ven hồ không?
Bãi và mặt nước hồ thuộc phạm vi công trình thuỷ lợi. Việc xây dựng, rào chắn, làm bến cố định cần được phép của đơn vị quản lý và chính quyền. Chòi tạm, bến tự phát cũng có thể bị yêu cầu tháo dỡ nếu vi phạm.