Trong hai, ba năm đầu sau khi trồng hoặc tái canh, khi tán cao su chưa khép, nhiều hộ ở Dầu Tiếng trồng xen cây ngắn ngày giữa các hàng cao su để có thu nhập và giữ đất. Các cây hay gặp là đậu phộng, đậu xanh, bắp, dứa, rau màu và khoai mì. Nguyên tắc chung là chừa đủ khoảng cách quanh hàng cao su, không để cây trồng xen tranh nước, tranh phân và che nắng cây chính, và dừng khi tán cao su bắt đầu giao nhau.
Trồng xen đúng cách giúp gia đình qua được những năm chưa có mủ; trồng xen sai có thể làm vườn cao su chậm lớn, chậm mở cạo cả năm trở lên, cái mất lớn hơn cái được. Bài này nêu cách nghĩ và các nguyên tắc phổ biến; khoảng cách cụ thể nên lấy theo hướng dẫn kỹ thuật hiện hành và lời khuyên của cán bộ nông nghiệp địa phương.
Vì sao trồng xen phổ biến ở vùng Dầu Tiếng
Vùng Dầu Tiếng có nhiều vườn đang tái canh và vườn trồng mới của hộ gia đình. Với họ, sáu, bảy năm chờ cây đủ tuổi cạo là quãng dài; khoảng trống giữa các hàng cao su non lại rộng, nắng chiếu thẳng xuống đất. Bỏ trống thì cỏ tranh mọc, mất công làm cỏ, mùa khô dễ cháy. Trồng cây ngắn ngày vào đó vừa có thu, vừa có lý do để ngày nào cũng ra vườn chăm sóc.
Đất xám trên nền phù sa cổ ở nhiều nơi trong vùng nhẹ, dễ làm, hợp với các loại đậu và cây màu. Một số nơi người dân quen trồng khoai mì từ trước khi lên cao su, nên trồng xen khoai mì là thói quen chuyển tiếp tự nhiên. Có thêm nguồn thu mỗi vài tháng cũng giúp gia đình bớt áp lực vay mượn.
Trồng xen còn có lợi ích ít được nhắc: cày xới, bón phân cho cây trồng xen gián tiếp giữ đất tơi, cây họ đậu góp thêm đạm cho đất, thân lá sau thu hoạch có thể vùi lại làm phân xanh. Nhưng những lợi ích ấy chỉ có khi làm đúng cách.
Các cây trồng xen hay gặp và điều cần biết
Bảng tóm tắt theo kinh nghiệm chung của vùng cao su miền Đông. Đây không phải khuyến cáo kỹ thuật chính thức; trước khi trồng, nên hỏi bộ phận nông nghiệp xã hoặc kỹ thuật viên.
| Cây trồng xen | Ưu điểm | Điều cần cẩn thận |
|---|---|---|
| Đậu phộng, đậu xanh, đậu nành | Ngắn ngày, thấp, cây họ đậu bổ sung đạm cho đất, thân lá vùi lại được | Cần công thu hoạch; mùa mưa dầm dễ úng nếu đất trũng |
| Bắp | Dễ trồng, dễ bán | Cây cao, nếu trồng sát hàng có thể che nắng cao su non; hút nhiều dinh dưỡng |
| Dứa | Chịu hạn, sống được nhiều năm trong giai đoạn đầu | Có gai, cản trở đi lại chăm sóc cao su; phải nhổ khi tán khép |
| Rau màu, dưa | Thu nhanh, bán ở chợ địa phương | Tốn công, tốn nước; dễ dùng thuốc bảo vệ thực vật quá tay |
| Khoai mì | Quen thuộc, ít công, dễ bán cho nơi thu mua | Hút nhiều dinh dưỡng, làm đất kiệt; trồng sát hàng có thể làm cao su chậm lớn; nhiều nơi khuyến cáo hạn chế |
| Cây phân xanh, cây che phủ | Giữ đất, giữ ẩm, chống cỏ tranh, giảm xói mòn | Không có thu nhập trực tiếp; cần chọn loại không leo lên cây cao su |
Điểm chung của các lời khuyên là: cây càng thấp, càng ngắn ngày, càng ít tranh dinh dưỡng thì càng hợp; cây càng cao, càng dài ngày, càng hút đất thì càng phải giữ xa hàng cao su và dừng sớm.
Khoảng cách và thời gian: nguyên tắc chung
Nguyên tắc quan trọng nhất là chừa một dải đất dọc theo hàng cao su, không trồng xen trong dải này. Dải này để rễ cao su phát triển, để bón phân cho cao su mà không bị cây khác tranh, và để đi lại chăm sóc. Bề rộng dải chừa thường tăng dần theo tuổi cây: năm đầu có thể hẹp, năm sau rộng ra vì rễ và tán cao su lan rộng. Con số cụ thể nên theo hướng dẫn kỹ thuật cho từng mật độ trồng.
Thời gian trồng xen thường chỉ hai, ba năm đầu. Khi tán cao su bắt đầu giao nhau, ánh sáng xuống mặt đất giảm, cây trồng xen cho năng suất kém, còn cao su thì cần toàn bộ dinh dưỡng của đất để lớn nhanh tới tuổi mở cạo. Đây là lúc nên dừng, chuyển sang giữ cây che phủ thấp hoặc để thảm lá tự nhiên.
Phân bón cho cây trồng xen nên tính riêng, không bớt phần của cao su. Một lỗi thường gặp là bón cho cây trồng xen thật nhiều vì thấy kết quả nhanh, còn cao su thì bón qua loa, rồi ngạc nhiên vì vườn chậm lớn.
Những sai lầm làm vườn cao su chậm lớn
Trồng sát gốc. Tiếc đất nên trồng khoai mì, bắp sát hàng cao su. Rễ khoai mì và bắp tranh nước, tranh phân trực tiếp với rễ cao su non; cây cao còn che nắng. Cao su chậm lớn, vòng thân nhỏ, phải đợi thêm mới đủ tiêu chuẩn mở cạo.
Kéo dài quá lâu. Năm thứ tư, thứ năm vẫn trồng xen, tán đã gần khép, cây trồng xen năng suất kém mà cao su vẫn bị tranh dinh dưỡng. Nhiều nhà tiếc vì vừa mua giống, vừa quen tay, nhưng chính vụ cuối này thường là vụ lỗ cho cả hai cây.
Làm đất gây đứt rễ cao su. Cày xới sâu sát hàng cao su để trồng xen có thể làm đứt rễ ngang của cây chính, tạo vết thương cho nấm bệnh xâm nhập.
Phun thuốc diệt cỏ bừa bãi. Phun thuốc cho cây trồng xen mà để bay vào lá, thân cao su non có thể gây hại cây chính. Dùng thuốc phải đúng loại, đúng cách, có bảo hộ, và theo hướng dẫn trên bao bì hoặc của cán bộ kỹ thuật.
Để đất trơ sau thu hoạch. Nhổ sạch, đốt thân lá rồi để đất trơ trọi giữa mùa khô. Đất mất ẩm, dễ xói khi mưa đầu mùa; đốt còn có nguy cơ cháy lan sang vườn.
Trồng xen theo mùa mưa và mùa khô
Ở miền Đông, phần lớn cây trồng xen không có tưới được gieo theo mùa mưa. Nông dân quen chia hai vụ: vụ đầu mùa mưa khi đất vừa đủ ẩm, và vụ giữa hoặc cuối mùa mưa. Vụ đầu thường thuận hơn vì mưa đều; vụ cuối có nguy cơ gặp hạn khi mùa khô đến sớm, nên hay chọn cây ngắn ngày hơn. Mùa khô, nếu không có nguồn nước, đất giữa hàng thường để nghỉ với lớp phủ.
Lịch trồng xen nên khớp với lịch chăm sóc cao su. Đầu mùa mưa cũng là lúc bón phân cho cao su và trồng dặm cây chết; nếu bận gieo trồng xen mà bỏ lỡ đợt bón cho cây chính thì được vụ đậu mà mất một năm sinh trưởng của cao su. Nhiều nhà làm xong việc cho cao su rồi mới gieo cây trồng xen, chấp nhận gieo muộn vài ngày.
Những vùng đất trũng gần sông Sài Gòn hay ven kênh rạch dễ úng trong mùa mưa dầm; ở đó cây họ đậu dễ thối rễ, nên làm luống cao hoặc chọn cây chịu ẩm hơn. Vùng đất cao, đất cát pha thì ngược lại, phải lo giữ ẩm: phủ rơm, phủ thân lá cây vụ trước lên mặt luống giúp đất bớt khô nhanh dưới nắng.
Trồng xen trên đất nhận khoán hoặc đất công ty
Ở vùng Dầu Tiếng, một phần đất cao su là của công ty, giao cho công nhân hay hộ nhận khoán chăm sóc. Trên những lô này, việc trồng xen thường phải theo quy định của đơn vị quản lý: có nơi cho phép trong những năm đầu với điều kiện cụ thể, có nơi không cho. Trồng xen tự ý trên đất không phải của mình có thể dẫn đến tranh chấp, bị yêu cầu nhổ bỏ mà không được bồi thường.
Người nhận khoán nên hỏi rõ bằng văn bản trước khi trồng: được trồng cây gì, trong bao lâu, khoảng cách thế nào, thu hoạch xong xử lý ra sao. Người thuê đất của hộ dân để trồng xen cũng nên có giấy thoả thuận rõ thời hạn, vì khi tán khép hay khi chủ đất muốn tái canh, hai bên cần biết ai dừng lúc nào.
Đây là những điểm nhỏ nhưng dễ gây mâu thuẫn trong xóm, nhất là khi giá nông sản trồng xen tăng đột ngột và người trồng muốn kéo dài thêm một vụ.
Cây che phủ: lựa chọn khi không muốn trồng xen lấy thu nhập
Không phải nhà nào cũng có sức lao động hay vốn để trồng xen. Giải pháp thay thế là trồng hoặc giữ một lớp cây che phủ thấp giữa hàng. Lớp phủ này giữ ẩm đất trong mùa khô, giảm xói mòn khi mưa đầu mùa, hạn chế cỏ tranh, và khi mục đi thì trả lại chất hữu cơ cho đất.
Các loại cây họ đậu thân bò thấp là lựa chọn phổ biến ở vườn cao su nhiều nơi. Điều cần tránh là các loại dây leo mạnh, có thể quấn lên thân cao su non. Mùa khô, lớp che phủ khô lại có thể thành vật liệu cháy, nên vẫn cần phát một dải trống dọc hàng và làm băng cản lửa như với cỏ thường.
Với vườn đã khép tán, lá cao su rụng hằng năm tự tạo thành lớp phủ. Nhiều người có thói quen quét gom và đốt lá cho sạch vườn; người làm lâu năm thường khuyên chỉ dọn quanh gốc và làm băng cản lửa, phần còn lại để lá mục tự nhiên giữ đất.
Tính toán trước khi trồng xen: một ví dụ giả định
Trước khi trồng, nên đặt hai câu hỏi: tiền thu từ cây trồng xen trừ chi phí còn lại bao nhiêu, và nếu cao su chậm lớn vì trồng xen thì mất bao nhiêu. Câu thứ hai hay bị bỏ qua vì cái mất không thấy ngay.
Ví dụ giả định: một vụ đậu trên một hecta vườn non thu về một khoản sau khi trừ giống, phân, công, tạm gọi là A. Nếu trồng đúng khoảng cách, cao su không bị ảnh hưởng, A là phần lợi thật. Nếu trồng sát gốc, cao su chậm mở cạo một năm, thì gia đình mất một năm tiền mủ, tạm gọi là B. Với vườn đã đến tuổi cạo, B thường lớn hơn A nhiều lần. Đây là lý do người có kinh nghiệm luôn đặt cao su lên trước, coi trồng xen là phần phụ.
Ngoài ra nên tính cả công lao động của chính gia đình. Trồng xen thường ăn vào thời gian mà người trong nhà có thể dùng để làm việc khác có thu nhập. Nếu người lớn đang đi làm công nhân, có khi bỏ vườn che phủ thấp và tập trung chăm cao su là lựa chọn hợp lý hơn.
Câu hỏi thường gặp
Trồng xen trong vườn cao su được mấy năm?
Thường chỉ trong hai, ba năm đầu khi tán cao su chưa khép. Khi tán bắt đầu giao nhau, ánh sáng giảm và cây cao su cần toàn bộ dinh dưỡng, nên dừng trồng xen và chuyển sang giữ lớp che phủ thấp.
Có nên trồng khoai mì xen cao su không?
Khoai mì quen thuộc và dễ bán nhưng hút nhiều dinh dưỡng, dễ làm đất kiệt và làm cao su chậm lớn nếu trồng sát hàng. Nếu trồng, phải chừa khoảng cách đủ rộng, bón phân riêng và chỉ trong thời gian ngắn.
Cây trồng xen nào ít ảnh hưởng tới cao su nhất?
Các loại cây thấp, ngắn ngày, nhất là cây họ đậu như đậu phộng, đậu xanh thường ít tranh chấp nhất và còn bổ sung đạm cho đất. Dù vậy vẫn cần chừa dải đất dọc hàng cao su.
Đất nhận khoán của công ty có được trồng xen không?
Tuỳ quy định của đơn vị quản lý. Có nơi cho phép trong những năm đầu với điều kiện cụ thể, có nơi không. Người nhận khoán nên hỏi rõ bằng văn bản trước khi trồng để tránh bị yêu cầu nhổ bỏ.
Sau khi thu hoạch cây trồng xen có nên đốt thân lá không?
Không nên đốt, nhất là trong mùa khô vì dễ cháy lan sang vườn. Vùi thân lá lại vào đất hoặc để làm lớp phủ giúp giữ ẩm và bổ sung chất hữu cơ.
Ai có thể tư vấn khoảng cách trồng xen cho vườn nhà?
Có thể hỏi bộ phận nông nghiệp của xã, cán bộ khuyến nông, kỹ thuật viên của ngành cao su hoặc tham khảo tài liệu kỹ thuật công khai về cây cao su. Mật độ trồng của từng vườn sẽ quyết định khoảng cách phù hợp.